SPÓR O ARCHIWUM WILANOWSKIE

22 lipca Sąd Apelacyjny w Warszawie wyda wyrok w sprawie Archiwum Wilanowskiego.

      W Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie - najstarszym publicznym polskim archiwum - znajdują się najcenniejsze akta dokumentujące historię państwa i społeczeństwa polskiego. Istotną część tego zasobu stanowią archiwalia z tzw. Archiwum Wilanowskiego gromadzone niegdyś przez rodzinę Branickich. Po II wojnie światowej na mocy obowiązującego wówczas jeszcze Dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. o organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaliami przekazane zostały do Archiwum Głównego Akt Dawnych (AGAD).

     Zbiór opracowano, poddano konserwacji, a także – co być może najważniejsze w całej sprawie - zabezpieczono przed rozproszeniem. Przede wszystkim jednak rozpoczęto długi, żmudny i bardzo kosztowny dla polskiego podatnika proces jego uzupełniania i rozbudowywania o kolejne akta. Warto podkreślić, iż pozyskiwane akta nigdy wcześniej nie stanowiły części składowej Archiwum Wilanowskiego, ale poprzez scalenie wspaniale je uzupełniają i podnoszą istotnie wartość jako kompletnego i ogólnie dostępnego źródła wiedzy o przeszłości. Dziś identyfikacja powojennych nabytków i ich wydzielenie z całości zbioru jest właściwie niemożliwe.

Zbiór Adama i Beaty Branickich, sygn.  X-36, s.1. Jan III Sobieski, król polski nadaje Samuelowi i Teodorowi z Możajska Basom Stretowiczom prawo pobierania w ich majątku Dowborowicze w województwie mińskim w Wielkim Księstwie Litewskim myta mostowego na rzece Udrze dla pozyskania środków na budowę i konserwację mostu, Wilanów, 11 VI 1690

     Od ponad 10 lat trwa spór, prowadzony na drodze sądowej, między AGAD i Naczelnym Dyrektorem Archiwów Państwowych a potomkami Beaty i Adama Branickich, domagającymi się zwrotu dokumentów. Warto zaznaczyć, że nie są to tylko dokumenty rodowe, dotyczące spraw osobistych i rodziny, ale w dużej mierze dokumenty publiczne i akta urzędowe świadczące o historii państwa i dziejach narodu polskiego. Zostały wytworzone nie tylko przez prywatne osoby, lecz przedstawicieli rodu pełniących rozmaite, często bardzo wysokie, funkcje publiczne. Ponieważ dawniej nie istniały archiwa państwowe w dzisiejszym rozumieniu, rolę przechowawców i depozytariuszy owych dokumentów w imieniu państwa, a także społeczeństwa ze świadomością realizacji zadania i publicznego obowiązku wypełniali przedstawiciele rodu Potockich, Zamoyskich, Sapiehów, Chodkiewiczów, czy właśnie Branickich.

Zbiór Anny Ksawerowej Branickiej, sygn. 2, s. 163. Nominacja Katarzyny II dla Władysława Grzegorza Branikciego na chorążego pułku przeobrażeńskiego, Sankt Petersburg, 16 II 1783

     Proces ten został pogłębiony i społecznie usankcjonowany w okresie zaborów, gdy z oczywistych historycznych powodów nie mogły powstać i wypełniać swej roli nowoczesne polskie archiwa państwowe. O wysokiej świadomości depozytariuszy ważnych dokumentów publicznych, także wśród członków rodziny Branickich, niech świadczą decyzje wielu z nich podjęte w okresie dwudziestolecia międzywojennego o przekazaniu akt do instytucji państwowych. Znaczna część zbioru Archiwum Wilanowskiego właśnie w latach trzydziestych przygotowana została do przekazania, m.in. do Biblioteki Narodowej i tylko wybuch II wojny światowej przeszkodził w dokończeniu tego przedsięwzięcia.

Archiwum Gospodarcze Wilanowskie, Zakłady przemysłowe wilanowskie, sygn. 184

      Obecnie zbiór Archiwum Wilanowskiego liczy bez mała 25 000 jednostek aktowych (teczek, ksiąg, poszytów) zajmujących około 330 metrów półek w archiwalnych magazynach. Kryjące się w tych liczbach bogactwo informacji, danych i wiedzy jest nieustannie udostępniane. Pracownia naukowa – będąca integralną częścią urzędu państwowego, jakim jest AGAD – pozostaje otwarta przez wszystkie robocze dni tygodnia 10 godzin dziennie, zamówienia na konkretne dokumenty mogą być składane na miejscu, lecz równie sprawnie można je zamówić drogą pocztową, a jeszcze prościej – internetową.

Zbiór Anny z Potockich Ksawerowej Branickiej, sygn. 2, s. 372. Stanisław II Leszczyński, król polski, do Jana Walewskiego, chorążego piotrkowskiego, z podziekowaniem za dotychczasową wierność wobec niego i za heroiczne czynny w obronie, wyraża nadzieję na osobiste za to podziekowanie i zadośćuczynienie, królewiec, 30 VIII 1735.	Zbiór Anny z Potockich Ksawerowej Branickiej, sygn. 2, s. 370. August III, król polski wzywa Jana Walewskiego, chorążego piotrkowskiego do udziału w sejmiku przedsejmowym i do popierania na nim postulatów monarszych, Wschowa, 12 VI 1740 r.

   Powszechność tego dostępu służy powstawaniu licznych publikacji naukowych, fachowych opracowań, wystaw, prezentacji, prac magisterskich i doktorskich nie tylko z zakresu historii, ale także prawa, ekonomii, socjologii, nauk politycznych, handlu czy literaturoznawstwa. Korzystają z tego zbioru dziesiątki osób każdego roku, wśród nich muzealnicy, dziennikarze, prawnicy oraz coraz większa grupa miłośników z dużą determinacją oddająca się poszukiwaniom genealogicznym i różnym związanym z przeszłością zainteresowaniom, m.in.: członkowie bractw rycerskich, regionaliści, bibliofile, rozmaici kolekcjonerzy i antykwaryści. Tylko w ciągu ostatnich trzech lat udostępniono im prawie 1 500 jednostek archiwalnych.

    Nie byłoby to możliwe, gdyby nad fachowym opracowaniem tak gigantycznego zbioru i jego udostępnianiem nie pracował sztab wybitnych specjalistów, którzy przygotowują profesjonalne opisy dokumentów w inwentarzach książkowych, kartkowych i elektronicznych, a także wykonują kopie użytkowe, mikrofilmują i skanują archiwalia. Informacje o zbiorach zawarte są również w ogólnopolskiej bazie danych SEZAM, dostępnej w portalu www.archiwa.gov.pl. Dzięki możliwościom płynącym z zastosowania Internetu i digitalizacji, prócz dziesiątek osób pracujących z oryginałami w budynku archiwum, nieodpłatny i powszechny dostęp do dokumentów prezentowanych w formie elektronicznej (liczne wystawy i prezentacje) na niekomercyjnych stronach internetowych (np. www.polska.pl) mają już nie dziesiątki i setki zainteresowanych, ale setki tysięcy, a może nawet miliony użytkowników w Polsce i na całym świecie.

     Przekazanie spornych zespołów i zbiorów archiwalnych (a wśród nich dokumentów o charakterze publicznym) poza mecenat państwa oznacza praktycznie zdekompletowanie z trudem scalanych przez dziesiątki lat archiwaliów oraz ograniczenie do nich swobodnego i szerokiego dostępu. Tylko dzięki środkom publicznym, przekazywanym poprzez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, możliwe jest zapewnienie wszechstronnego, kompletnego, profesjonalnego, a przede wszystkim bezpłatnego dostępu do tak złożonego i bogatego zbioru dokumentów.

Digitalizacja w AGAD

     A przecież koszty udostępniania to tylko niewielki fragment wszystkich nakładów na utrzymanie i zabezpieczenie 25 tysięcy jednostek archiwalnych, które rocznie sięgają 232 000 złotych. W ciągu ostatnich 60 lat przechowywania w AGAD, sporne archiwalia były i są nadal: poddawane specjalistycznym pracom konserwatorskim, magazynowane w monitorowanych i profesjonalnie dostosowanych pomieszczeniach, w których nieustannie utrzymywana jest odpowiednia temperatura oraz wilgotność, segregowane i umieszczane w specjalnych, zabezpieczających przed zniszczeniem, teczkach i pudłach bezkwasowych.

Prace konserwatorskie w AGAD

     Kosztowne inwestycje konserwatorskie oraz nadzór nad archiwaliami możliwe są m.in. dzięki środkom finansowym pozyskanym w czasie realizacji rządowego Programu Kwaśny Papier. Fundusze te, sięgające setek tysięcy złotych, pozwalają na stosowanie technik konserwatorskich, które prowadzą do oczyszczenia i wzmocnienia papieru, wydłużając tym samym życie dokumentu. W ramach Programu finansowane jest również digitalizowanie i mikrofilmowanie tysięcy stron archiwaliów po ich odkwaszeniu.

Prace konserwatorskie w AGAD

    Zdolność – zarówno profesjonalna, jak i finansowa – do zabezpieczania archiwaliów skłania inne instytucje oraz osoby prywatne do przekazywania swoich zbiorów do archiwów państwowych. Najlepszymi tego dowodami mogą być: zdeponowanie w AGAD przez Polski Instytut Naukowy w Nowym Jorku bezcennych dokumentów publicznych współtworzących tzw. Archiwum Potockich lub przekazanie, przez żyjącego na emigracji Juliusza L Englerta – wybitnego polskiego fotografika, niezwykle bogatego, a pod względem materiału zdjęciowego wręcz unikatowego archiwum dokumentującego organizację i działalność Rządu Polskiego na Wychodźstwie oraz ludzi i środowisk z nim związanych.

      Okazane w ten sposób zaufanie procentuje w pozyskiwaniu kolejnych spuścizn oraz współpracą z wieloma podmiotami w kraju i za granicą w zakresie pomocy przy archiwizowaniu dokumentów pozostających w ich zasobie.  

Share Link: