Archiwum Państwowym w Radomiu

Tematy lekcji porwadzonych w Archiwum Państwowym w Radomiu:

• Co to jest Archiwum?
• Historia i działalność Archiwum Państwowego w Radomiu

Temat 1
Co to jest Archiwum? (Konspekt lekcji dla klas IV-V)

Cele
a.  uczeń powinien zapamiętać:
 -pojęcia: archiwum, zbiór, zasób, zespół, jednostka archiwalna, dokumenty, inwentarz kartkowy i książkowy, skorowidz, mikrofilm, źródło historyczne, kwerenda, genealogia,
- nazwy: Archiwum Państwowe, Kodeks Napoleona, 1921 r.
b. kształcący:
 - umiejętność prawidłowego posługiwania się pomocami ewidencyjnymi (inwentarz, skorowidz)
c.  wychowawczy:
 - kształtowanie zainteresowania przeszłością własnej rodziny, własnego miasta i regionu
d. poznawczy:
 - przybliżenie młodzieży pracy archiwum i archiwisty
2.  Środki dydaktyczne: Polski Słownik Archiwalny, kserokopie aktów, akta przykładowych zespołów, inwentarze książkowe, mikrofilmy
3.  Metody: wykład, rozmowa nauczająca, „burza mózgów”

Przebieg lekcji:

Pytania kierowane do całej klasy: Czy spotkaliście się już z pojęciem Archiwum? Co to takiego jest?
Odpowiedzi uczniów zapisywane na tablicy. Podanie definicji Archiwum.
Polski Słownik Archiwalny podaje następujące definicje Archiwum
1. Stały zbiór akt i dokumentów urzędowych lub prywatnych, powstały w wyniku działalności instytucji, rodziny lub działalności prywatnej  
2. Miejsce przechowywania materiałów archiwalnych.
3. Instytucja powołana do gromadzenia, porządkowania, konserwacji i udostępniania archiwaliów do celów urzędowych, badań naukowych oraz potrzeb prywatnych. Archiwum państwowe pełni funkcję urzędu wiary publicznej i z tego tytułu jest uprawnione do wydawania uwierzytelnionych odpisów i wyciągów przechowywanego materiału aktowego.

Pytania kierowane do całej klasy: Jak sądzicie, kiedy i dlaczego Archiwa zaczęły powstawać?
Prowadzący zajęcia pokrótce przedstawia dzieje archiwów od starożytności do XIX w. Następnie przechodzi do omawiania dziejów archiwów na ziemi radomskiej    
Najstarsze świadectwa dotyczące istnienia w Radomiu instytucji o charakterze archiwalnym pochodzą z okresu I Rzeczypospolitej, kiedy to na tutejszym Zamku funkcjonowało archiwum Grodzkie (Miejskie). W okresie zaborów znajdowały się w mieście instytucje zajmujące się przechowaniem dokumentów. Były to: Komisja Województwa Sandomierskiego, a w latach następnych, w związku ze zmianami administracyjnymi, gromadzeniem, porządkowaniem i udostępnianiem akt do celów urzędowych zajmowały się archiwa Rządu Gubernialnego Radomskiego, Urzędu Powiatowego oraz archiwum miejskie
Duża rola administracyjna Radomia w okresie zaborów, a także konieczność zabezpieczenia akt po zlikwidowanych urzędów i instytucji, spowodowała podjęcie przez władze odrodzonej Rzeczypospolitej decyzji o powołaniu w Radomiu Archiwum Państwowego. Dekret w tej sprawie został wydany w lutym 1920 r. Archiwum Radomskie rozpoczęło swoja działalność w maju 1921 r.
Pierwszym kierownikiem placówki został ks. Józef Rokoszny - wybitny historyk, muzealnik i działacz oświatowy. Od 1935 r. kierownikiem placówki został Władysław Prawdzik - historyk i archiwista, pracujący wcześniej m.in. w Archiwum Skarbowym w Warszawie również organizator Archiwum w Łomży. Jego imię nosi pracownia naukowa. (Prezentacja zdjęć ks. Rozkosznego i Władysława Prawdzika). Od 1963 r. Archiwum Państwowe mieści się w obecnym budynku.
W Archiwum Państwowym w Radomiu obecnie znajduje się 1432 zespoły archiwalne to stanowi przeszło 4 km akt. Akta przechowywane są w magazynach, w których panuje odpowiednia temperatura i wilgotność. Okna magazynów zasłonięte są przed światłem dziennym.
Wyjaśnianie pojęć stanowiących kanon archiwistyki:
Akta w archiwum podzielone są na zespoły (zbiory) Zespół jest to całość dokumentacji, zgromadzonej przez jednego, ustrojowo odrębnego twórcę - samodzielny urząd lub osobę.
Wszystkie zespoły znajdujące się w danym Archiwum tworzą zasób.
Najmniejszą częścią zespołu jest jednostka archiwalna. Jednostka archiwalna jest to odrębna fizycznie jednostka materiałów archiwalnych. Może to być teczka, poszyt, księga, dokument, (jeśli przechowywany jest odrębnie, np. dokumenty pergaminowe), wiązka, mapa (także pojedynczy arkusz mapy wieloarkuszowej), rysunek (także pojedynczy arkusz rysunku wieloarkuszowego), fotografia, krążek taśmy filmowej lub magnetofonowej, kaseta magnetofonowa lub magnetowidowa, taśma z zapisem danych cyfrowych, płyta gramofonowa, CD itp.
W trakcie podawania definicji zespołu oraz jednostki archiwalnej prowadzący zajęcia pokazuje, w jaki sposób są mierzone akta w archiwum.
Następnie prowadzący zajęcia prezentuje oryginalne jednostki archiwalne z zaakcentowaniem ich różnorodności pod względem formy jak i zawartości.
Aby szybciej dotrzeć, odnaleźć konkretną jednostkę w Archiwach tworzone są pomoce archiwalne; czyli wszelkiego rodzaju inwentarze, skorowidze indeksy geograficzne, osobowe.
Prowadzący zajęcia prezentuje wybrane pomoce archiwalne (inwentarze książkowe, skorowidze, indeksy).
Archiwum Państwowe jest jak wspomniane było wcześniej urzędem wiary publicznej, więc tym samym wydaje uwierzytelnione kserokopie aktów potrzebnych do różnych celów.
Prowadzący pokazuje, w jaki sposób uwierzytelniamy kserokopie aktów.
Materiały te są ogromnie zróżnicowane. Wśród akt wytworzonych przez administracje samorządową na uwagę zasługują szczególnie akta miast oraz uzupełniające je akta gmin.
Natomiast wśród akt administracji państwowej na plan pierwszy wychodzą akta dziś już nieistniejących urzędów państwowych (Rządu Gubernialnego Radomskiego I i II, Kancelarii Gubernatora. Gubernatora Dystryktu Radomskiego). Na szczególna uwagę zasługuje zespół o nazwie Zarząd Rolnictwa i Dóbr Państwowych guberni Radomskiej, Kieleckiej, Lubelskiej i Siedleckiej.
Największym zainteresowaniem cieszą się akta USC. Przechowujemy również kolekcje rodzin i osób.
Obok tych materiałów w naszym zasobie przechowywane są również plakaty afisze i druki ulotne, zdjęcia pamiętniki.
Archiwum prowadzi też poszukiwania materiałów archiwalnych do celów własnościowych i genealogicznych.
Archiwum udostępnia swoje materiały osobom zainteresowanym w siedzibie archiwum w pracowni naukowej. Takie korzystanie z akt jest bezpłatne.
Ostatnio archiwum rozszerzyło swoją działalność o przechowalnictwo dokumentacji o czasowym okresie przechowywania w tym dokumentacje osobowo płacową zlikwidowanych przedsiębiorstw.
    W Archiwum Radomskim znajduje się również pracownia konserwacji, w której przeprowadzane są zabiegi konserwatorskie. Czyli odkażanie akt, ich czyszczenie, prostowanie oraz uzupełnianie występujących ewentualnych braków materiałów aktowych..
Prowadzący zajęcia prezentuje wybrane akta po konserwacji.
 W tej pracowni przygotowywane są również akta do mikrofilmowania.
    Prowadzący zajęcia pokazuje mikrofilmy, zakłada na czytniki mikrofilmowe i prezentuje, w jaki sposób korzysta się z tych urządzeń.
    Archiwum jest również organizatorem lub współorganizatorem wystaw. Tu prowadzący zajęcie wspomina o aktualnie znajdującej się wystawie i zaprasza do jej obejrzenia.  
    
Oprac. Anna Jankowska

Temat 2
Historia i działalność Archiwum Państwowego w Radomiu (Kl. I-III gimnazjum, I-II liceum)

Cele:
a. uczeń powinien zapamiętać:  
-pojęcia: archiwum, archiwum podworskie, archiwum rodowe, archiwum odbiorcy, archiwum wystawcy, zbiór, zasób, zespół, jednostka archiwalna, dokumenty, inwentarz kartkowy i książkowy, skorowidz, mikrofilm, źródło historyczne, kwerenda, genealogia, Archiwistyka.
- nazwy: Archiwum Państwowe, Kodeks Napoleona, 1921 r.
b. kształcący:
- umiejętność prawidłowego posługiwania się pomocami ewidencyjnymi (inwentarz, skorowidz)
- umiejętność interpretowania źródeł historycznych
c. wychowawczy:
- kształtowanie zainteresowania przeszłością własnej rodziny, własnego miasta i regionu
d. poznawczy:
- przybliżenie młodzieży pracy archiwum i archiwisty.

Środki dydaktyczne:

• Polski Słownik Archiwalny, kserokopie aktów, akta przykładowych zespołów, inwentarze książkowe, skorowidze, indeksy, mikrofilmy.

Metody:

• Wykład, rozmowa nauczająca, „burza mózgów”, praca z tekstem źródłowym.

Literatura

• Polski Słownik Archiwalny, pod red. W. Maciejewskiej, Warszawa 1974 r.;
• H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak, Archiwistyka, Warszawa 1989 r.
• Archiwum Państwowe w Radomiu. Przewodnik po zasobie archiwalnym, pod red. H. Kisiel, Warszawa 1996 r.

Przebieg lekcji:
Pytania kierowane do całej klasy: Czy spotkaliście się już z pojęciem Archiwum? Co to takiego jest?
Odpowiedzi uczniów zapisywane na tablicy. Podanie definicji Archiwum.
Polski Słownik Archiwalny podaje następujące definicje Archiwum
1. Stały zbiór akt i dokumentów publicznych lub prywatnych, powstały w wyniku działalności instytucji, rodziny (np. archiwum podworskie, archiwum rodowe) lub działalności prywatnej (archiwum prywatne, spuścizna).
2. Miejsce przechowywania materiałów archiwalnych.
3. Instytucja powołana do gromadzenia, porządkowania, konserwacji i udostępniania archiwaliów do celów urzędowych, badań naukowych oraz potrzeb prywatnych. Archiwum państwowe pełni funkcję urzędu wiary publicznej i z tego tytułu jest uprawnione do wydawania uwierzytelnionych odpisów i wyciągów przechowywanego materiału aktowego.

Pytania kierowane do całej klasy: A jak sądzicie, kiedy i dlaczego Archiwa zaczęły powstawać?

Prawdopodobna możliwość powstawania archiwów zaistniała w momencie, kiedy pismo stało się nieodłącznym elementem życia społecznego. Archiwa narodziły się wówczas, gdy wytworzyło się poczucie potrzeby przechowywania dokumentacji powstającej w wyniku działalności instytucji stworzonych przez człowieka. Również dalszy rozwój archiwów uzależniony był od rozwoju wszelkich instytucji życia społecznego, z których każda stała się teraz czynnikiem akto a więc i archiwotwórczym. Rozwój archiwów uzależniony by również od materiałów, na którym zapisywano informacje; tabliczki gliniane i woskowe (rylec) papirus, pergamin, papier, (pióro, długopis, ołówek) oraz od nowoczesnych technik pisania i powielania (druk, ksero, skan, fotografia).    

Instytucja archiwów, jako zbiorów akt urzędowych, a później także prywatnych, znana była w ca¬łym świecie starożytnym. Toteż spotykamy archiwa zarówno w państwach starożytnego wschodu, jak i w Grecji oraz w im¬perium rzymskim.        
Obok archiwów państwowych odnaleziono także archiwa świątyń, oraz archiwa instytucji finansowych.
Rozwój archiwów w Polsce był podobny do rozwoju archiwów w całej Europie. Jednak późne przyjęcie chrześcijaństwa i późne wprowadzenie pisma do administracji państwowej i sądownictwa spowodowało w dziedzinie rozwoju archiwów pewne opóźnienie.     Dokument w większych ilościach zaczął pojawiać się dopiero w drugiej połowie XII w., a na dobre przyjął się w stuleciu następnym. Pierwszymi archiwami były archiwa odbiorców.    
Jako pierwsze zaczęły gromadzić dokumenty instytucje kościelne (1285 r. abp gnieźnieński Jakub Świnka wydał nakaz sporządzania i przechowywania dokumentów przy kościołach katedralnych). Zaczątki archiwów wytworzyły też najstarsze miasta lokowane od XIII w. na prawie niemieckim.            
Wiek XIV, wraz z utrwaleniem się monarchii, rozwojem sądownictwa, postępującym osadnictwem miejskim, przyniósł ogromny wzrost czynników akto- i archiwotwórczych. W XIV wieku powstało Archiwum Królewskie.
To stulecie przyniosło też do Polski zwyczaj prowadzenia rejestrów - ksiąg wpisów przez poszczególne kancelarie. Do ich upowszechnienia przyczyniło się wprowadzenie papieru, który wyparł z użycia droższy pergamin. Zaczęły powstawać pierwsze archiwa wystawców.     

Najstarsze świadectwa dotyczące istnienia w Radomiu instytucji o charakterze archiwalnym pochodzą z okresu I Rzeczypospolitej, kiedy to na tutejszym Zamku funkcjonowało archiwum Grodzkie. Również w okresie zaborów znajdowały się w mieście instytucje zajmujące się przechowaniem dokumentów. Były to Komisja Województwa Sandomierskiego, a w latach następnych, w związku ze zmianami administracyjnymi, Rząd Gubernialny Radomski, Urząd Powiatowy oraz archiwum miejskie. Od 1825 r. w Radomiu istniało Archiwum Akt Dawnych. Duża rola administracyjna Radomia w okresie zaborów, a także konieczność zabezpieczenia akt po zlikwidowanych urzędach i instytucjach, spowodowała podjęcie przez władze odrodzonej Rzeczypospolitej decyzji o powołaniu w Radomiu Archiwum Państwowego. Dekret w tej sprawie został wydany w lutym 1920 r. Duże trudności lokalowe spowodowały jednak, że archiwum rozpoczęło działalność dopiero w maju 1921 r. Pierwszym kierownikiem placówki został ks. Józef Rokoszny - wybitny historyk, muzealnik i działacz oświatowy. Od 1935 r. kierownikiem placówki został Władysław Prawdzik - historyk i archiwista, pracujący wcześniej m.in. w Archiwum Skarbowym w Warszawie również organizator Archiwum w Łomży. Jego imię nosi pracownia naukowa. (Prezentacja zdjęć ks. Rozkosznego i Władysława Prawdzika). Od 1963 r. Archiwum Państwowe mieści się w obecnym budynku.
Akta w archiwum podzielone są na zespoły (zbiory) Zespół jest to całość dokumentacji, zgromadzonej przez jednego, ustrojowo odrębnego twórcę - samodzielny urząd lub osobę.

Wszystkie zespoły znajdujące się w danym Archiwum tworzą zasób.
Najmniejszą częścią zespołu jest jednostka archiwalna. Jednostka archiwalna jest to odrębna fizycznie jednostka materiałów archiwalnych. Może to być teczka, poszyt, księga, dokument, (jeśli przechowywany jest odrębnie, np. dokumenty pergaminowe), wiązka, mapa (także pojedynczy arkusz mapy wieloarkuszowej), rysunek (także pojedynczy arkusz rysunku wieloarkuszowego), fotografia, krążek taśmy filmowej lub magnetofonowej, kaseta magnetofonowa lub magnetowidowa, taśma z zapisem danych cyfrowych, płyta gramofonowa, CD itp.
Prowadzący zajęcia prezentuje oryginalne jednostki archiwalne z zaakcentowaniem ich różnorodności pod względem formy jak i zawartości. Zwraca również uwagę na język, w którym zostały one sporządzone. Przypominając tym samym o represjach po powstaniu styczniowym i wprowadzeniu od 1868 r. języka rosyjskiego jako obowiązującego. Informuje również, że w zasobie archiwum znajdują się akta sporządzone w języku niemiecki, łacińskim, francuskim.
Wszystkie akta znajdują się w magazynach archiwalnych, w których panuje odpowiednia temperatura, wilgotność i nie dochodzi światło dzienne. Wyjaśnię również dlaczego akta muszą być w taki sposób przechowywane.
Aby szybciej dotrzeć, odnaleźć konkretną jednostkę i tym samym ułatwić prace archiwisty, w Archiwach tworzone są pomoce archiwalne; czyli wszelkiego rodzaju inwentarze, skorowidze, indeksy geograficzne, osobowe.
Prowadzący zajęcia prezentuje wybrane pomoce archiwalne (inwentarze książkowe, skorowidze, indeksy).
Archiwum Państwowe jest jak wspomniane było wcześniej urzędem wiary publicznej, więc tym samym wydaje uwierzytelnione kserokopie aktów potrzebnych do różnych celów.

Prowadzący pokazuje, w jaki sposób uwierzytelniamy kserokopie aktów.
W Archiwum Państwowym w Radomiu obecnie znajduje się 1432 zespoły archiwale to stanowi przeszło 4 km akt.
Prowadzący zajęcia pokazuje, w jaki sposób są mierzone akta w archiwum.
Materiały te są ogromnie zróżnicowane. Wśród akt wytworzonych przez administracje samorządową na uwagę zasługują szczególnie akta miast oraz uzupełniające je akta gmin.
Natomiast wśród akt administracji państwowej na plan pierwszy wychodzą akta Rządu Gubernialnego Radomskiego I i II, Kancelarii Gubernatora Radomskiego, Gubernatora Dystryktu Radomskiego. Doskonałą bazą dla badań naukowych są dokumenty wytworzone przez Zarząd Rolnictwa i Dóbr Państwowych guberni Radomskiej, Kieleckiej, Lubelskiej i Siedleckiej, akta Hipoteki Radomskiej Iłżeckiej, Kozienickiej akta Notariuszy.
I oczywiści cieszące się największym zainteresowaniem genealogów akta USC. Urzędy stanu cywilnego wprowadzone zostały w Polsce przez Kodeks Napoleona na obszarze Księstwa Warszawskiego w 1808 roku. Generalnie Archiwum Radomskie posiada księgi metrykalne od 1810 r. Akta do archiwów trafiają dopiero po 100-u latach, tyle bowiem muszą być przechowywana w archiwach zakładowych USC. Prowadzący zajęcia przypomina o wprowadzeniu do kancelarii języka rosyjskiego oraz zwraca uwagę że część akt zwłaszcza z początku prowadzenia ksiąg metrykalnych może być w języku łacińskim.
Następnie rozdaje przykładowe kserokopie aktów, prosi o ich przeczytania, wyjaśnia niezrozumiałe, występujące w tekście sformułowania, tłumaczy podwójną datację oraz prezentuje księgi.
Obok tych materiałów w naszym zasobie przechowywane są również plakaty afisze i druki ulotne, zdjęcia, pamiętniki. Przechowujemy również spuścizny osób i rodzin.
Archiwum prowadzi też na zlecenie zainteresowanych poszukiwania materiałów archiwalnych do celów własnościowych i genealogicznych.
Archiwum udostępnia swoje materiały osobom zainteresowanym w siedzibie archiwum w pracowni naukowej. Takie korzystanie z akt jest bezpłatne.
Ostatnio archiwum rozszerzyło swoją działalność o przechowalnictwo dokumentacji o czasowym okresie przechowywania w tym dokumentacje osobowo płacową zlikwidowanych przedsiębiorstw.
    W Archiwum Radomskim znajduje się również pracownia konserwacji, w której przeprowadzane są zabiegi konserwatorskie. Czyli odkażanie akt, ich czyszczenie, prostowanie oraz uzupełnianie występujących ewentualnych braków materiałów aktowych..
Prowadzący zajęcia prezentuje wybrane akta po konserwacji.
 W tej pracowni przygotowywane są również akta do mikrofilmowania.
    Prowadzący zajęcia pokazuje mikrofilmy, zakłada na czytniki mikrofilmowe i prezentuje, w jaki sposób korzysta się z tych urządzeń.
    Archiwum jest również organizatorem lub współorganizatorem wystaw. Tu prowadzący zajęcia wspomina o aktualnie znajdującej się wystawie i zaprasza do jej obejrzenia.

Oprac. Anna Jankowska 

Share Link: