10.12.2010 r. Polska Gazeta Krakowska Gorlicka

Perełki w archiwach
Ujawniamy dokumenty króla Kazimierza Wielkiego dla ziemi gorlickiej
Zapewne niewielu wie, że dla terenu obecnego powiatu gorlickiego przetrwało do naszych czasów 11 bezspornych dokumentów wystawionych przez kancelarię króla Kazimierza Wielkiego. Zachowały się w oryginale bądź też jako wpisy w Księgach Grodzkich Bieckich i Księgach Metryki Koronnej. Najstarszym dokumentem wystawionym dla ziemi gorlickiej przez kancelarię króla Kazimierza Wielkiego jest przywilej pochodzący z 9 kwietnia 1342 roku zezwalający Sądowi Pieniążkowi na lokacje wsi na prawie niemieckim i przeniesienie już istniejących: Klęczan, Kobylanki i Libuszy na prawo niemieckie. Jego pergaminowy oryginał zachował się w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Wrocławiu.

Drugim oryginalnym dokumentem z czasów króla Kazimierza, zachowanym do naszych czasów w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, jest przywilej lokacyjny wsi Sitnica z 1351 roku. Na jego mocy Jan z Biecza lokował nad potokiem Szczytnica wieś na 60 łanach i prawie magdeburskim, w której otrzymał sołectwo z czterema łanami wolnymi od czynszów z „wszelką władzą, dysponowania, i mierzenia łanów” i prawem założenia we wsi karczmy, posiadania wolnego kramu piekarskiego i szewskiego oraz jatki mięsnej i prawem połowu ryb.

W zamian za te przywileje król nałożył na sołtysa i jego następców obowiązek stawiania się na wyprawę wojenną, nie określając uzbrojenia. Natomiast kmiecie otrzymali 20 lat wolnizny od czynszów na rzecz skarbu królewskiego. Oryginał przywileju zachował się do naszych czasów i znajduje się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie.

Trzecim oryginalnym dokumentem Kazimierzowskim dla regionu gorlickiego, przechowywanym podobnie jak poprzedni w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, jest dokument lokacyjny wsi Mszanka, który według przekazu zawartym w Kodeksie Dyplomatycznym Małopolski, wydanym przez Franciszka Piekosińskiego w 1876 roku, był opatrzony pieczęcią majestatyczną wystawcy.

Na mocy tego dokumentu w 1364 r. król powierzył Mikołajowi i Radostowi z Biecza lokację Mszanki nad potokiem Mschena. Zasadźcy wsi, w nagrodę za trud jej założenia, otrzymali od króla cztery łany gruntu. W zamian za jego użytkowanie winni byli na wezwanie królewskie stawać zbrojnie na wyprawę wojenną z kuszą, a osadnicy przybywający do nowo powstającej wsi otrzymali 20 lat wolnizny. Lokowana wieś pozostawała własnością królewską i wchodziła w skład uposażenia starostwa bieckiego aż do rozbiorów Polski.

Do oryginalnych dokumentów dotyczących miejscowości ziemi gorlickiej należy zaliczyć również dokument wystawiony przez króla Kazimierza Wielkiego 25 czerwca 1367 r. w Wiślicy dla klasztoru w Tyńcu, uznawany jeszcze w XIX w. za falsyfikat, a obecnie, po szczegółowych badaniach, przeprowadzonych przez Franciszka Sikorę, uchodzący za oryginał.

Na jego podstawie Kwiatonowice wraz z 29 innymi wsiami klasztoru tynieckiego zostały przez króla Kazimierza przeniesione na prawo magdeburskie. Pozostałe dokumenty lokacyjne dla ziemi gorlickiej, na których widniała królewska pieczęć Kazimierza Wielkiego, znane są z oblat w księgach grodzkich bieckich, krakowskich przechowywanych w Archiwum Państwowym na Wawelu w Krakowie oraz z wpisów w Metryce Koronnej.

I tak najstarszy dokument Kazimierza Wielkiego, jaki wpisano w księgi grodzkie bieckie dotyczy wsi Głęboka i pochodzi z 30 maja 1538 roku.
Jego obiaty dokonała z istniejącego wówczas oryginału szlachcianka Katarzyna Kunowska, co zaznaczono w preambule wpisu.

Z wpisanego dokumentu wynika, że lokację wsi przez wykarczowanie 20 łanów powierzył ostatni Piast Mikołajowi z Nysy na prawie magdeburskim przywilejem wydanym w Dębowcu 16 sierpnia 1369 roku. Wieś otrzymała immunitet sądowy, a kmiecie za trud karczunku 20 lat wolnizny od powinności. Po ich upływie kmiecie mieli płacić czynsz królowi w wysokości ośmiu skojców i kościołowi po wiardunku z łanu tytułem dziesięciny. Natomiast sołtys zobowiązany był stawiać się na wyprawę wojenną z koniem w pancerzu, hełmie i żelaznych rękawicach.

Następny wpisany dokument w księgi grodzkie bieckie dotyczy Moszczenicy i został oblatowany 31 sierpnia 1584 r. według transumptu Królowej Jadwigi, dokonanego w Krakowie 16 marca 1399 roku.

Na jego podstawie w dniu 23 czerwca 1348 r. król zlecił organizację wsi Moszczenica Janowi Herbartowi na prawie magdeburskim i 80 łanach nadając mu i jego potomkom sołectwo z siedmioma łanami prawem zbudowania młynów na rzece, założeniem dwóch karczem, posiadaniem wolnego kramu spożywczego i szewskiego oraz założeniem dwóch stawów rybnych i prawem połowu ryb. 10 maja 1636 r. ksiądz pleban Andrzej Rakowicz dokonał wpisu z oryginału dokumentu lokacyjnego wsi Sękowa wystawionego przez Kazimierza Wielkiego w Bieczu 22 lutego 1363 r. w Bieczu. Na jego mocy król Kazimierz powierzył zasadźcy o imieniu Nikiel będącym synem Bulmara osadzenie wsi na prawie magdeburskim w Sękowym Lesie. Tego samego dnia i roku, również w Bieczu król powierzył Michałowi z Cieszyna misję osadzenia na „surowym korzeniu” na prawie magdeburskim wsi Lipinki w lesie zwanym Brunonów Las, począwszy od źródeł potoku Libusznka. Treść dokumentu znana jest z obiaty przywileju w Metryce Koronnej, przechowywanej w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie.

Kolejnego wpisu dokumentu w księgi bieckie, wystawionego dla ziemi gorlickiej przez Kazimierza Wielkiego, dokonał w 1672 r. rajca biecki Wojciech Kędzierski, który oblatował dokument lokacyjny Libuszy wystawiony 30 września 1348 r. z oryginału przechowywanego przez proboszcza w Libuszy. Na jego podstawie król polecił powtórną lokację wsi na prawie magdeburskim na 120 łanach nieznanemu bliżej Jakubowi, nadając jemu i jego potomkom sołectwo z ośmioma łanami wolnymi, czterema ogrodami oraz prawem zbudowania młynów na rzece, założenia karczm i posiadania wolnego kramu piekarskiego.

Uważany powszechnie za najważniejszy dokument dla ziemi gorlickiej, wystawiony przez Kazimierza Wielkiego 27 października 1359 r. dla Jana Gładysza, znany jest z wpisu w Metryce Koronnej według transumptu króla Zygmunta Starego z 10 lutego 1528 r. oraz oblat w księgach grodzkich bieckich dokonanych z oryginału przez Zachariasza Strońskiego w dniu 2 października 1618 r. i najwybitniejszego poety polskiego baroku - Wacława Potockiego 23 stycznia 1664 r.

Przywilej ten był początkiem i podstawą fortuny ziemskiej rodu Gładyszów oraz lokowanych wsi od XIV-XVlI w. tworzących tzw. „Dominium Ropae”. Wiele dokumentów wystawionych przez kancelarię króla Kazimierza Wielkiego dla ziemi gorlickiej przepadło bezpowrotnie, a o lokacjach wiemy tylko z królewskich lub kościelnych dokumentów inwentaryzacyjnych. I tak np. o lokacji wsi Nowa Wola Królowa lokowanej w miejscu obecnej wsi Jaśkowa na podstawie przywileju wydanego 11 listopada 1343 r. w Krakowie przez króla Kazimierza wiemy z zapisów w inwentarzu klucza muszyńskiego pochodzącym z 1732 r., a znajdującym się obecnie w Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej.

Wszystkie wymienione dokumenty są podstawą wszelkich opracowań historycznych, dotyczących kolonizacji południowej części państwa Kazimierza Wielkiego i stanowią źródło informacji o dziejach ziemi gorlickiej.

Andrzej Ćmiech
Polska Gazeta Krakowska Gorlicka

Share Link: