Gdańsk miastem wielu kultur – powrót do korzeni

„Gdańsk miastem wielu kultur – powrót do korzeni. Katalog wystawy”, oprac. A. Biedziak, M. Kurr, L. Potykanowicz-Suda, J. Strehlau, Gdańsk 2010, ss.60, ISBN 83-914612-8-9

Publikacja jest rezultatem współpracy Archiwum Państwowego Gdańsku z Urzędem Miejskim w Gdańsku, Biuro Prezydenta ds. Kultury. Przygotowana została w związku z wystawą pod tym samym tytułem zorganizowaną przez Archiwum Państwowe w Gdańsku z okazji III Światowego Zjazdu Gdańszczan, odbywającego się w dniach 21-23 maja 2010 roku. Informacje zawarte w katalogu jak i dobór archiwaliów nie jest przypadkowy. Wiążą się przede wszystkim ze wzrostem zainteresowań tematyką genealogii wśród Gdańszczan – często rozproszonych po różnych zakątkach świata, jak i obecnie mieszkających na terenie Gdańska Motywem przewodnim publikacji są materiały archiwalne wykorzystywane do badań genealogicznych, obrazujące przeszłość ludzi znaczących dla miasta, jak i zwykłych obywateli. Poza szczegółowym opisem archiwaliów prezentowanych na wystawie (70 pozycji) katalog zawiera 38 kolorowych reprodukcji w układzie chronologicznym. Tym samym obrazuje on różnorodność materiałów archiwalnych, a także zróżnicowanie estetyki i kunsztu ich wykonania na przestrzeni wieków.

Publikacja została wydana w trzech wersjach językowych
 

Fragmenty

1

Wstęp

W dniach od 21 do 23 maja 2010 roku odbędzie się III Światowy Zjazd Gdańszczan. Z tej okazji Archiwum Państwowe w Gdańsku przygotowało wystawę pt.: „Gdańsk miastem wielu kultur – powrót do korzeni”. Temat ekspozycji, jak i dobór archiwaliów nie jest przypadkowy. Wiąże się przede wszystkim ze wzrostem zainteresowań tematyką genealogii wśród Gdańszczan – często rozproszonych po różnych zakątkach świata, jak i obecnie mieszkających na terenie Gdańska. Motywem przewodnim zorganizowanej wystawy są materiały archiwalne wykorzystywane do badań genealogicznych, obrazujące przeszłość ludzi znaczących dla miasta, jak i zwykłych mieszkańców. Materiał wystawowy został ułożony chronologicznie. Tym samym obrazuje on różnorodność archiwaliów, a także zróżnicowanie estetyki i kunsztu ich wykonania na przestrzeni wieków. Jednak nie dla wszystkich okresów historycznych zachował się on równie reprezentatywnie. Ekspozycję rozpoczyna najstarszy zachowany przywilej lokacyjny dla Gdańska, wydany przez Winrycha von Kniprode z 1378 roku. Dokument ten stanowi jedną z podstaw tworzenia się ram ustrojowych miasta, jak i życia miejskiego.

Z okresu XIV i XV wieku zaprezentowano materiały archiwalne służące dziś do badań prozopograficznych nad patrycjatem miejskim – głównie wykazy rajców i ławników oraz księgi gruntowe i czynszowe. W XVI wieku pojawiają się metrykalne księgi kościelne, rejestrujące urodzenia, małżeństwa i zgony parafian zamieszkałych na terenie gdańskiego zespołu miejskiego, jak i na obszarze jego przedmieść, dziś wchodzących w skład aglomeracji. W tym okresie powstają również pierwsze, bogato zdobione, drzewa genealogiczne znaczących gdańskich rodzin. Przykłady tych dokumentów wyeksponowano w dalszej części wystawy. Najbardziej różnorodny materiał wystawowy pochodzi z XVII i XVIII wieku. Na uwagę zasługują kunsztownie wykonane i prowadzone przez kancelistów księgi obywatelskie, jak i związane z nimi poświadczenia obywatelstwa dla poszczególnych mieszczan. Wśród dokumentów wyróżnić należy także spisy uczniów Gdańskiego Gimnazjum, wykazy żeglarzy morskich z Gdańska oraz księgi cechowe, zawierające informacje na temat mistrzów i uczniów przynależących do poszczególnych cechów rzemieślniczych. W dalszej części wystawy zaprezentowano XIX -wieczne źródła o charakterze metrykalnym. Wśród nich największą część stanowią księgi kościelne oraz dokumentacja urzędów stanu cywilnego. Materiały te stanowią doskonałą bazę do rekonstrukcji drzew genealogicznych i są najczęściej wykorzystywane w pracowni naukowej zarówno przez polskich użytkowników, jak i licznie odwiedzających nas obcokrajowców. Akta te, szczególnie obrazujące mozaikę narodowościową, wyznaniową i status społeczny mieszkańców miasta, są także podstawą wielu badań naukowych. Uzupełnieniem akt metrykalnych z XIX i początku XX wieku jest kartoteka meldunkowa mieszkańców Gdańska, której przykład umieszczono także wśród eksponatów. Innym typem źródeł wykorzystywanych do poszukiwań genealogicznych są drukowane księgi adresowe Gdańska (do 1942 r.), jak i liczne akta testamentowe (do 1944 r.).

Poza wymienionymi wyżej materiałami archiwalnymi z zasobu naszego Archiwum dla XX wieku brak jest typowych akt metrykalnych. Wiąże się to z faktem, że archiwa państwowe w Polsce przejmują dokumentację urzędów stanu cywilnego po 100 latach od momentu jej wytworzenia a księgi kościelne przekazywane są do archiwów diecezjalnych, bądź pozostają w biurach parafialnych. Mimo to materiały o charakterze genealogicznym można odnaleźć w innych typach źródeł, do których należą archiwalia wytworzone przez organa władzy Wolnego Miasta Gdańska, jak i zakłady pracy, stowarzyszenia oraz szkoły zlokalizowane na jego terenie. Przykładem tego są eksponowane na wystawie wykazy robotników Rady Portu i Dróg Wodnych w Gdańsku, lista imienna członków Koła Przyjaciół Harcerstwa przy Gimnazjum Polskim w Gdańsku czy akta personalne Adolfa Butenandt profesora chemii organicznej, laureata nagrody Nobla w 1939 r., rektora Politechniki Gdańskiej. Cennym źródłem genealogicznym z okresu dwudziestolecia międzywojennego i II wojny światowej jest kartoteka członków NSDAP, dotycząca ponad 9700 osób. Okres tuż po II wojnie światowej charakteryzuje wysiedlenie ludności niemieckiej do Niemiec, przesiedlenie Polaków z utraconych obszarów na Wschodzie i repatriacja z robót przymusowych z Zachodu. Zagadnienia te znalazły także odzwierciedlenie w dokumentacji prezentowanej na wystawie. Ekspozycję kończą materiały archiwalne ukazujące Gdańsk w II połowie XX wieku jako miasto, które – pomimo skomplikowanych losów swoich mieszkańców (szczególnie po II wojnie światowej) - pozostało przyjazne ludziom innej narodowości, wyznania i kultury (np. akt erekcyjny meczetu gdańskiego). Organizatorzy wystawy mają nadzieję, że prezentacja różnorodnych materiałów archiwalnych zachęci Gdańszczan do odwiedzenia Archiwum Państwowego w Gdańsku oraz skorzystania ze źródeł w poszukiwaniu swojej tożsamości i korzeni.

Share Link: