Archiwum Państwowe w Przemyślu

Tematy lekcji prowadzonych w Archiwum Państwowym w Przemyślu :

• Przemyśl w okresie nowożytnym  ( XVI-XVII w.
• Twierdza Przemyśl w XIX i XX w .
• Najciekawsze archiwalia w zasobie Archiwum Państwowego w Przemyślu
• Korzenie rodzinne w dokumentach - zasady prowadzenia badań genealogicznych w archiwum
• Zbiór pocztówek w zasobie APP - jako przykład źródła historycznego
• Spuścizny archiwalne Przemyślan  w zasobie APP( wybrane zespoły)
• Rodzaje prowadzonych poszukiwań  w materiałach archiwalnych zasobu APP. Praktyczne wskazówki
• Archiwum jako urząd przyjazny użytkownikom - kto i w jaki sposób może korzystać z dokumentów przechowywanych w archiwum
• Akta metrykalne i akta stanu cywilnego w zbiorach APP ( wybrane zespoły )   
• Przemyśl w hołdzie Józefowi Piłsudskiemu w XX i XXI w.
• Rola konserwacji zapobiegawczej i konserwacji właściwej
• Kształtowanie zasobu archiwalnego

Temat 1
Przemyśl w okresie nowożytnym (XVI – XVII w.)

Cele lekcji:

•    zapoznanie z wiadomościami dotyczącymi historii Przemyśla w okresie nowożytnym
•    uświadomienie, że cennym źródłem do poznania historii Przemyśla jest zespół akt Akta miasta Przemyśla

Metody nauczania:

•    wykład
•    rozmowa nauczająca

Środki dydaktyczne:

•    wybrane dokumenty z zespołu akt Akta miasta Przemyśla

Nawiązanie do tematu:

• Omówienie przywileju nadanego w 1389 r. przez Władysława Jagiełłę miastu stanowiącego wznowienie i rozszerzenie stanu prawnego i majątkowego Przemyśla.

Opracowanie tematu:

• Układ przestrzenny grodu – położenie miasta w obrębie murów i jego rozwój terytorialny obejmujący powstanie przedmieść.
• Ludność Przemyśla i przedmieść – szacunki liczby mieszkańców, zróżnicowanie ludności pod względem majętności i wyznania.
• Ośrodki władzy – państwowa (urząd starosty z siedzibą na zamku) i miejska (instytucja wójta, ławy, burmistrza i rady).
• Rozwój gospodarczy miasta – handel  (szlaki handlowe, jarmarki, rodzaje towarów będących przedmiotem handlu) i rzemiosło opierające się na organizacji cechowej (organizacja cechu, rodzaje rzemiosł).
• Życie religijne Przemyśla – Przemyśl jako siedziba biskupstwa wschodniego i rzymskokatolickiego, miejsce rywalizacji o dominację w mieście obu obrządków, podziały w kościele wschodnim po zawarciu unii brzeskiej.
• Przemyśl w okresie wojen XVII w.– najazd Tatarów w 1614 r., najazd Kozacki w 1648 r., najazd wojsk szwedzkich i księcia Jerzego Rakoczego, skutki wojen.

Przemyśl w dokumentach będących w zasobie Archiwum Państwowego w Przemyślu – wybrane dokumenty ze zespołu akt Akta miasta Przemyśla.

Oprac. Agnieszka Bobowska

Temat 2
Spuścizny archiwalne przemyślan w zasobie Archiwum Państwowego w Przemyślu (wybrane zespoły)

Konspekt lekcji archiwalnej dla uczniów liceum ogólnokształcącego w siedzibie Archiwum Państwowego w Przemyślu przy ul. Lelewela 4.

Przewidywany czas trwania lekcji: 50 minut.

Główne zagadnienia lekcji:

• Pojęcie spuścizny archiwalnej, ich rodzaje i metody opracowania.
• Materiały Jana Smołki z lat 1893-1938.
• Materiały rodziny Osińskich z lat  1862-1939.
• Materiały rodziny Prochazków z lat 1893-1977.

Metody:

• Wykład.
• Demonstracja wybranych archiwaliów.
• Demonstracja działania komputerowej bazy IZA.
• Dyskusja.

Formy pracy:

• Praca zbiorowa.

Środki dydaktyczne:

• Wybrane archiwalia z omawianych zbiorów.
• Komputer (pokaz działania bazy IZA).
•  Inwentarze archiwalne wybranych zbiorów.
• Portret olejny Jana Smołki.

Przebieg lekcji:

• Wprowadzenie.
• Metody opracowania archiwalnego spuścizn i ich rodzaje.
• Omówienie życiorysu Jana Smołki (1886-1946) historyka, wybitnego archiwisty, żołnierza, nauczyciela oraz działacza kulturalnego, a także zawartości zespołu archiwalnego.

a. Demonstracja wybranych archiwaliów, np. księgi (ozdobna oprawa w skórę z ornamentami zapinana rzemieniami i mosiężnymi skuwkami) z „Katalogu Archiwum Akt Dawnych Miasta Przemyśla”, kopii rękopisu przywilejów P.P. Benedyktynek w Przemyślu opracowanego przez Jana Smołkę, świadectwa egzaminu nauczycielskiego Jana Smołki (1911 r.).

• Omówienie „Materiałów rodziny Osińskich” i życiorysu najwybitniejszego jej przedstawiciela inż. arch. Kazimierza Marii Osińskiego (1883-1956) muzealnika, twórcy Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej, oficera 4 Batalionu Saperów w Przemyślu, współzałożyciela Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu, działacza kulturalnego, więźnia stalinowskiego.

a. Demonstracja wybranych archiwaliów, np. brudnopisów (referaty, artykuły, odezwy itp.) Kazimierza M. Osińskiego oraz dokumentów z okresu walki o niepodległość (sprawa sądowa dot. udziału Osińskiego w nielegalnej demonstracji przeciw władzom austriackim, listy byłych obrońców Przemyśla 1918 r. kierowane do Osińskiego jako sekretarza Kapituły o nadania odznaczenia „Gwiazda Przemyśla”, opisu wynalazku ppor. inż. Kazimierza M. Osińskiego dot. pocisku artyleryjskiego „Polonia”).

• Omówienie „Materiałów rodziny Prochazków” z lat 1893-1977 – typowej rodziny zamieszkującej miasto Przemyśl (nauczyciele, sędzia, student).

a. Krótkie przedstawienie życiorysów Jana Mariana Prochazki, Józefy, Stanisławy, Heleny Prochazka oraz zawartości spuścizny archiwalnej.
b. Demonstracja wybranych archiwaliów spuścizny (świadectwo wypisu na zegarmistrza przez magistrat przemyski, dyplom doktorski Jana Mariana Prochazki nadany przez Uniwersytet Lwowski, świadectwo szkolne Józefy Prochazka z 1906 r., sowiecki paszport (1940 r.) Kennkarte (1942 r.), fotografia sowieckiego prawobrzeżnego Przemyśla (1941 r.) przedstawiająca kamienice udekorowane olbrzymimi propagandowymi portretami sowieckich przywódców.

•  Pokaz działania bazy komputerowej IZA.
• Udzielenie odpowiedzi na ewentualne pytania i dyskusja.
• Zakończenie.

Oprac. mgr Andrzej Kazimierz Mielnik

Temat 3
 „Archiwum jako urząd przyjazny użytkownikom - kto i w jaki sposób może korzystać z dokumentów przechowywanych w archiwum”.

Cele ogólne:

• Zaznajomienie użytkownika zewnętrznego z zakresem działalności archiwum państwowego.

Cele szczegółowe:

• Zapoznanie użytkownika z archiwum w szczególności przygotowanie użytkownika do korzystania z materiałów archiwalnych.

Metody pracy:

• Wykład, prezentacja wybranych rodzajów materiałów archiwalnych oraz prezentacja podstawowych pomocy archiwalnych.

Formy pracy:

• Zbiorowa.

Przebieg lekcji:

• Omówienie, co należy do zakresu działalności archiwów państwowych.
• Co to jest materiał archiwalny.
• W jaki sposób dokumenty trafiają do archiwum państwowego.
• Prezentacja zadań archiwum na podstawie działalności poszczególnych oddziałów Archiwum Państwowego w Przemyślu.
• Kto może korzystać z dokumentów przechowywanych w archiwum.
• Omówienie podstawowych pojęć archiwalnych przydanych użytkownikom korzystającym z zasobu archiwum (zespół, jednostka archiwalna, inwentarz, itp.).
• Zapoznanie z podstawowymi procedurami udostępniania dokumentów (sposób bezpośredni i pośredni).
• Jakie dokumenty można znaleźć w Archiwum Państwowym w Przemyślu.

Prezentacja wybranych rodzajów dokumentacji archiwalnej oraz podstawowych pomocy archiwalnych.

Oprac. mgr Anna Sawicka

Temat 4
Korzenie rodzinne w dokumentach- zasady prowadzenia badań genealogicznych w archiwum

Cel:

• Zapoznanie uczestników lekcji z zasadami prowadzenia poszukiwań genealogicznych; zainteresowanie historią własnej rodziny

Przebieg lekcji:

• Omówienie zasad prowadzenia poszukiwań genealogicznych.
• Omówienie terminologii genealogicznej (pojęcia: genealogia, wywód przodków, probant, linia męska, linia żeńska, linia pochodzenia, linia krwi, rodowód, protoplasta, drzewo genealogiczne).
•  Zapoznanie uczestników lekcji archiwalnej ze środkami ewidencyjnymi dostępnymi w Archiwum oraz dokumentami wykorzystywanymi przy prowadzeniu poszukiwań genealogicznych (księgi metrykalne, dokumenty kartograficzne, geodezyjne.

Metody:

• Wykład, pogadanka.

Środki dydaktyczne:

•  wybrane materiały archiwalne z zespołów zawierających księgi metrykalne oraz dokumenty kartograficzne,
•   J. Szymański, Nauki pomocnicze historii- rozdział geneaologia

 Oprac.: Artur Kiełt

Temat 5
Rodzaje prowadzonych poszukiwań w materiałach archiwalnych zasobu Archiwum Państwowego w Przemyślu. Praktyczne wskazówki

Cele ogólne:

• poznawcze: uczniowie dowiadują się o formach udostępniania materiałów archiwalnych, rodzajach poszukiwań oraz dokumentach przechowywanych w zasobie Archiwum Państwowego w Przemyślu,
• kształcące: uczniowie doskonalą umiejętność samodzielnego wyszukiwania dokumentów niezbędnych do przeprowadzenia kwerendy oraz samodzielnego korzystania z baz danych SEZAM, IZA, ELA, PRADZIAD,
• wychowawcze: kształtowanie szacunku dla narodowego zasobu archiwalnego.

Cele operacyjne:

• Uczeń zapamiętuje pojęcia: kwerenda, jednostka archiwalna, dokument, źródło historyczne, środki ewidencyjne (inwentarz do zespołu lub zbioru (książkowy, kartkowy, kartkowy roboczy, drukowany), przewodnik po zespole, indeks (geograficzny, osobowy, rzeczowy), sumariusz, spis zdawczo-odbiorczy, spis roboczy), poszukiwania genealogiczne, poszukiwania własnościowe, poszukiwania o charakterze urzędowym (socjalnym), poszukiwania  naukowe, księga metrykalna, arkusz posiadłości gruntowej, księga gruntowa, księga hipoteczna, dokumentacja kartograficzna, akt notarialny, repertorium, kategoria A i B (podział dokumentacji archiwalnej na kategorie), baza danych SEZAM, IZA, ELA, PRADZIAD.

Umiejętności:

• Uczeń potrafi określić rodzaj dokumentacji potrzebny do prowadzenia poszukiwań genealogicznych, własnościowych, naukowych i o charakterze urzędowym oraz potrafi odnaleźć interesującą go dokumentację w zasobie APP na podstawie udostępnionych środków ewidencyjnych oraz baz danych.

Pomoce dydaktyczne:

• Środki ewidencyjne, księga metrykalna, arkusz posiadłości gruntowej, księga hipoteczna, akt notarialny, repertorium, mapa oraz operaty do map, dokumentacja wytworzona przez administracje na danym terenie (m.in. księga meldunkowa, spis posiadaczy nieruchomości, poświadczenie obywatelstwa, rejestr osób opuszczających i przybywających na dany teren), komputer z dostępem do baz danych SEZAM, IZA, ELA, PRADZIAD, oraz Akta metrykalne w zasobie Archiwum Państwowego w Przemyślu (Anna Krochmal), Archiwum Państwowe w Przemyślu: informator o zasobie archiwalnym (oprac. Elżbieta Laska), Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorjalnie im właściwych władz i urzędów oraz urządzeń komunikacyjnych (Tadeusz Bystrzycki).

Przebieg lekcji:

1. Przedstawienie zasad udostępniania materiałów archiwalnych – udostępnianie pośrednie
i bezpośrednie.
2. Udostępnianie pośrednie:
•   forma podania (informacje, które strona powinna zawrzeć w piśmie skierowanych do archiwum).
3. Udostępnianie bezpośrednie:
•  miejsce udostępniania materiałów archiwalnych oraz zasady udostępniania materiałów w pracowni naukowej,
•  formalności, które należy dopełnić przed otrzymaniem materiałów archiwalnych,
• poszukiwania o charakterze genealogicznym - przedstawienie i omówienie dokumentów: księga metrykalna, dokumentacja szkolna, spisy mieszkańców etc.,
• poszukiwania o charakterze własnościowym - przedstawienie i omówienie dokumentów: arkusz posiadłości gruntowej, księga hipoteczna, akt notarialny, wykaz właścicieli nieruchomości, akt notarialny, mapy, operaty do map,
•  poszukiwania o charakterze naukowym - przedstawienie i omówienie dokumentów: dokumentacja kościelna (wizytacje w parafiach), dokumentacja szkolna, dokumentacja wytworzona przez administrację (sprawozdania sytuacyjne) etc.,
•  poszukiwania o charakterze urzędowym - przedstawienie i omówienie dokumentów: dokumentacja wytworzona przez administrację (wykaz osób opuszczających i przybywających, poświadczenie obywatelstwa, dokumentacja PUR Oddział Wojewódzki w Rzeszowie etc.).
4. Charakterystyka baz danych SEZAM, IZA, ELA, PRADZIAD oraz zasady z ich korzystania.
5. Omówienie problemów, które można napotkać podczas korzystania z akt:
a.  zły stan fizyczny akt, materiały w opracowaniu bądź konserwacji,
b. ograniczenie w dostępie do akt, od których momentu wytworzenia nie upłynął okres 30 lat,
c.  sytuacje w których wymagane jest pełnomocnictwo.

Oprac. Dominika Ośmiak

Zajęcia edukacyjne z historii dla uczniów szkół średnich

Temat 6
Zbiór pocztówek w zasobie Archiwum Państwowego w Przemyślu – jako przykład źródła historycznego

Cel ogólny:

• Zaznajomienie uczniów z istotą i sposobem wykorzystywania źródła historycznego na przykładzie zbioru pocztówek Archiwum Państwowego w Przemyślu.

Cel operacyjny:

• Krótki rys historii karty pocztowej.
• Dzieje i charakterystyka zbioru pocztówek Archiwum Państwowego w Przemyślu.
• Pocztówka jako źródło ikonograficzne do badania:

- dziejów Przemyśla XIX/XX w., w aspektach historii kultury, etnografii, historii społecznej na przykładzie działów - Judaika i Ukrainika, Typy Ludowe;
- Zbiór korespondencji wojennej – Twierdza Przemyśl, I wojna światowa

• Dawna karta pocztowa w reprintach i wydawnictwach albumowych.
  

Metody:

•  wykład
• pogadanka
• pokaz multimedialny i archiwalny
• quiz sprawdzający (dotyczący architektury Przemyśl) lub puzzle kart pocztowych

Oprac. Elżbieta Laska