15.10.2010 r. Głos Pszczyński

Pszczyńskie nekropolie
Zbliża się listopad, miesiąc szczególnej pamięci o zmarłych. W zasobie Archiwum Państwowego natrafiono na dwie publikacje zawierające dane o pszczyńskich nekropoliach. Starsza z nich to broszura autorstwa pastora Johanna Hübnera, zatytułowana „Einige geschich-tliche Nachrichten über die Herrschaft und Kirche zu Pless” („Kilka historycznych wiadomości o państwie i kościele pszczyńskim”). Wydana została w 1846 roku przez drukarnię Christiana Schemmla w Pszczynie z okazji jubileuszu 100-lecia tutejszej gminy ewangelickiej. W opisie dziejów parafii kilka stron jest poświęconych cmentarzowi. Autor Johann Hübner urodził się 26. marca 1801 roku w miejscowości Seibsdord w Górnych Łużycach. 26. listopada 1833 roku zawarł w Królewskiej Hucie związek małżeński z Selmą Buchbach. W tym samym roku przybył do Pszczyny. Tu urodziło się siedmioro dzieci. Jeden z synów, Paul, urodzony 21. października 1839 roku, sprawował w latach 1887-1893 funkcję pszczyńskiego burmistrza.

Z kolei w okresie międzywojennym XX wieku Georg Büchs, w latach 1928-1931 kierownik prywatnej szkoły powszechnej z niemieckim językiem nauczania, opracował artykuł prasowy „Die Plesser Friedhofe” („Pszczyńskie cmentarze”). Wymienił w nim 6 miejsc pochówku, z czego po jednym nie zostało już śladu. Jest to plac wokół kościoła parafialnego pw. Wszystkich Świętych. O tym świadczyć miały szczątki wykopane przy pracach ziemnych podczas rozbudowy świątyni w latach 1930-1931. Obaj autorzy podają, że od czasów reformacji cmentarze przy kościele św. Jadwigi w parku i kościele św. Krzyża przy ul. Żorskiej, były miejscem grzebania zmarłych wyznania katolickiego i ewangelickiego.

W 1783 roku protestanci powiększyli cmentarz przy kościele św. Krzyża i ogrodzili go na własny koszt. To wystarczało do lat 40. XIX wieku. Gmina ewangelicka nabyła 24. sierpnia 1844 roku za 350 talarów parcelę od radnego Johanna Heinricha, znajdującą się między drogą prowadzącą do Piasku i drogą do Jankowic. Według Büchsa, nie można było wyszukać lepszego miejsca od położonego na pięknym wzgórzu, gdzie nie zagraża niebezpieczeństwo zalania przez wodę. 11. listopada 1844 roku postawiono pierwszy słup ogrodzenia. 18. maja 1845 roku odbyła się uroczystość poświęcenia cmentarza. Johannes Hübner, pastor gminy miejskiej, wygłosił mowę w języku niemieckim, a Zygmunt Bartelmus z gminy wiejskiej w języku polskim. Stojący na środku cmentarza krzyż z lanego żelaza o ówczesnej wartości 150 talarów ufundowała wdowa po kupcu Weichart, Dorota z domu Brettschneider, właścicielka pszczyńskiej kamienicy Rynek 6. Pierwszym z parafian, który spoczął na nowym cmentarzu, był wójt z Piasku, Czysz. Prawdopodobnie jako wieśniak często w swoim życiu uprawiał tu ziemię. W 1882 roku cmentarz ewangelicki został powiększony nakładem 4000 marek. Tyle wydano na zakup gruntu i ogrodzenie. W tej nowej części jako pierwszy pochowany został Carl Hoefer, od 1855 roku właściciel „Apteki pod Murzynem”, pełniący też później funkcję burmistrza Pszczyny.

Dane o nowym cmentarzu katolickim Wszystkich Świętych przy ul. Katowickiej Büchs podał nie na podstawie źródeł historycznych, ale z informacji uzyskanych od pszczyńskich mieszczan. Autor artykułu napisał, że proboszcz Hugo Ohl poświęcił ten cmentarz 1. listopada 1893 roku. Miał to być przejmująco zimny dzień. Przechodzący tamtędy w tym czasie czeladnik szewski z Ćwiklic zadał swoim przyjaciołom pytanie: „Kto też będzie tym pierwszym, który zostanie tu pochowany?” Okazało się, że po kilku dniach właśnie ten pytający znalazł tam miejsce wiecznego spoczynku. Przyczyną śmierci tego młodego człowieka miało być zakażenie krwi. J

uż w 1904 roku zaistniała potrzeba powiększenia powierzchni cmentarza. Ówczesny proboszcz Hugo Ohl zlecił wrocławskiej firmie wykonanie imponującego kamiennego krzyża, który stanął między starą i nową częścią cmentarza. Na zachowanym projekcie widnieje nazwisko A. Scheffler. Zasłużony pasterz nie dożył chwili postawienia krzyża. Proboszcz Ohl zmarł 17. lutego 1905 roku. Według Büchsa, zakładanie cmentarzy oraz gustowne na nich pomniki świadczą o wielkiej trosce i szacunku poszczególnych gmin wyznaniowych do swoich ukochanych zmarłych.

Na zakończenie swoich wywodów autor stwierdził, że jedynie historia pszczyńskiego cmentarza żydowskiego jest „pogrążona w ciemności”, a to z powodu braku materiałów źródłowych. Dziś wiedzę o tym miejscu mamy m. in. dzięki Piotrowi Pilukowi, dokumentaliście i badaczowi kultury żydowskiej. W latach 2004-2009 wraz z Urzędem Miejskim w Pszczynie realizował projekt pod nazwą „Odnalezione miejsce. Cmentarz żydowski w Pszczynie”. Pod takim tytułem miasto wydało folder poświęcony pszczyńskiemu kirkutowi.

Po drugiej wojnie światowej doszły dwa wojenne cmentarze, tj. żołnierzy radzieckich, poległych podczas walk w 1945 roku oraz cmentarz „Pod Trzema Dębami”, gdzie spoczywają powstańcy śląscy, harcerze i żołnierze, polegli lub rozstrzelani w pierwszych dniach września 1939 roku.

Małgorzata Tomczykiewicz
Opracowano na podstawie materiałów zasobu Archiwum Państwowego w Pszczynie
 

Share Link: