Stany Zjednoczone

Stany Zjednoczone

DrukujDrukuj - wersja mobilna


Archiwa, Biblioteki i Muzea Polonii w Orchard Lake
3535 Indian Trail
Orchard Lake
Michigan 48324
USA


Utworzenie i krótka historia:
Instytucja pod nazwą Archiwa, Biblioteki i Muzea Polonii w Orchard Lake powołana w 1990 r. swoją genezę wywodzi z końca XIX w., kiedy to w Detroit założono Polskie Seminarium kształcące duszpasterzy dla polskich parafii w Ameryce Północnej. W oparciu o seminarium powstawały kolejne instytucje, w tym Polonijne Zakłady Naukowe, z których następnie wyodrębniono archiwa, biblioteki i muzea. Ogromne zasługi w dziele tworzenia zbiorów archiwalnych i ich stałego powiększania miał pierwszy, wieloletni archiwariusz w Orchard Lake, ks. prof. Józef Swastek, który rozpoczął gromadzenie bezcennych zbiorów dokumentujących wszystkie dziedziny życia emigracji polskiej w Ameryce. Jego działalność była kontynuowana od 1978 r. przez dyrektora Archiwów, Bibliotek i Muzeów Polonii w Orchard Lake, ks. dr. Romana Nira, autora wielu publikacji dotyczących przechowywanych w Orchard Lake materiałów. Obecnie funkcję tę pełni ks. dr Stanisław Flis, od lat zajmujący się problematyką dziejów Polonii i duszpasterstwa polonijnego.

Charakterystyka zbiorów:
Zbiory w Orchard Lake dzielą się na 32 działy tematyczne: 1. Archiwa Szkół i Centrów w Orchard Lake, 2. Archiwum Polonii, 3. Dokumentacja polskich parafii, 4. Dokumentacja polskich organizacji, 5. Biografie, 6. Stare druki, 7. Polonica Americana, 8. Czasopisma polskie, 9. Kalendarze, 10. Zbiory specjalne, 11. Mikrofilmowanie i komputeryzacja, 12. Rękopisy biblioteczne, dysertacje, 13. Materiały dotyczące Polski, 14. Literatura genealogiczna, 15. Księgozbiór podręczny, 16. Kolekcje personalne, 17. Archiwum, Biblioteka i Muzeum 2 Korpusu, 18. Muzeum, Archiwum i Biblioteka I Polskiej Dywizji Pancernej, 19. Archiwum, Biblioteka i Muzeum Armii Krajowej, 20. Archiwum, Biblioteka i Muzeum Lotników Polskich, 21. Archiwum, Biblioteka i Muzeum Więźniów Politycznych, 22. Archiwum, Biblioteka i Muzeum Związku Harcerstwa Polskiego, 23. Archiwum, Biblioteka i Muzeum Związku Narodowego Polskiego, 24. Zbiory dra Edwarda Różańskiego, 25. Zbiory Związku Śpiewaków Polskich w Ameryce, 26. Muzeum ks. Józefa Dąbrowskiego, 27. Muzeum sportu polonijnego, 28. Archiwum, biblioteka i muzeum pisarzy emigracyjnych, 29. Galeria, 30. Archiwum, biblioteka i muzeum Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce, 31. Archiwum, biblioteka i muzeum radia i telewizji polonijnej, 32. Archiwum, biblioteka i muzeum oświaty polonijnej.


Dokumentują one zarówno dzieje najstarszej, XIX-wiecznej polskiej emigracji, jak też losy wychodźstwa politycznego i emigracji ekonomicznej w okresie powojennym, w tym emigracji solidarnościowej po 1980 r. Składają się na nie źródła dotyczące szkolnictwa różnych szczebli, życia społecznego i gospodarczego polskich emigrantów, materiały ukazujące dzieje różnych organizacji i instytucji tworzonych przez polską emigrację od końca XIX w., w tym instytucji kulturalnych takich jak teatry amatorskie, biblioteki, radio polonijne. Najstarsze materiały archiwalne zgromadzono w dziale: Archiwum Szkół i Centrów w Orchard Lake. W jego skład wchodzą akta Seminarium Polskiego św. Cyryla i Metodego, dokumentacja Kolegium Najświętszej Marii Panny, akta Szkoły Wyższej Najświętszej Marii Panny w Orchard Lake oraz materiały wytworzone przez trzy centra: Centrum Polskich Studiów i Kultury, Polsko-Amerykańskie Centrum Liturgiczne oraz powołane w 1978 r. Centrum Jana Pawła II. Zadaniem tego ostatniego jest gromadzenie materiałów związanych z życiem i działalnością Jana Pawła II, w tym materiałów drukowanych i audio-wizualnych, ale też medali papieskich, monet, wizerunków papieża, widokówek, fotografii, znaczków pocztowych, rzeźb etc.


Materiały wytworzone przez polskie parafie tworzą jeden z najobszerniejszych działów archiwalnych w Orchard Lake. Ważnym źródłem do historii parafii i życia jej mieszkańców są zgromadzone w tym dziale księgi jubileuszowe, pamiętniki księży, przemówienia i kazania, zachowane w rękopisach dzieje parafii, materiały do geografii i statystyki parafii, wydawnictwa parafialne. W archiwum zebrano też materiały dotyczące zakonów działających wśród społeczności polskiej na emigracji, a także źródła do dziejów innych grup narodowych, m.in. emigracji ukraińskiej, słowackiej, litewskiej.
Znaczną część zbiorów stanowią akta szeregu zasłużonych dla rozwoju życia narodowego polskiej emigracji instytucji i stowarzyszeń, w tym najstarszych organizacji tego typu, jak Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie, Związek Narodowy Polski, Sokolstwo Polskie w Ameryce, czy Związek Polek w Ameryce. Z okresu II wojny światowej zachowało się wiele źródeł pisanych, jak też obiektów muzealnych związanych z polskimi formacjami wojskowymi walczącymi na Zachodzie. Obok personalnej dokumentacji żołnierzy i ich dowódców przechowywane są liczne fotografie, medale, odznaki, mundury, elementy uzbrojenia, oryginalne mapy operacyjne.


Na uwagę zasługują też spuścizny pozostałe po działalności wybitnych działaczy świeckich i duchownych. W tej grupie akt znajduje się m. in. kolekcja ks. Franciszka Bolka, wydawcy encyklopedii polsko-amerykańskiej i autora wielu innych publikacji, kolekcja ks. Kazimierza Bobrowskiego zawierająca materiały do dziejów Polonii w Indiach oraz Polskiej Misji Katolickiej w Bombaju, kolekcja ks. prof. Mieczysława Madaja, wieloletniego dyrektora archidiecezji w Chicago, kolekcja Artura Waldo zawierająca materiały do szeroko rozumianego życia kulturalnego emigracji polskiej, w tym do dziejów teatru polonijnego w Stanach Zjednoczonych i prasy polskiej, zbiory dra Edwarda Różańskiego, długoletniego pracownika Związku Narodowego Polskiego.


Istotnym uzupełnieniem materiałów archiwalnych są zbiory specjalne, obejmujące ikonografię, filatelistykę, numizmatykę, kartografię, fotografie i plakaty, materiały audio-wizualne. W Orchard Lake przechowywane są m. in. wszystkie znaczki watykańskie wydane od 1978 r. po dzień dzisiejszy. Unikalny charakter ma kolekcja monet polskich od XII w. po czasy współczesne. Na zbiory kartograficzne składają się mapy Polski, głównie z XIX w., ale też zbiór atlasów, mapy parafii polskich, mapy z działań wojennych poszczególnych formacji wojskowych. W dziale materiałów audio-wizualnych znajdują się nagrania wideo z wszystkich ważniejszych uroczystości w Orchard Lake, zaś od 1993 r. nagrywane są rozmowy z przedstawicielami Polonii, w tym byłymi żołnierzami 2 Korpusu, Armii Krajowej, twórcami kultury czy też polskimi inżynierami.


Osobny dział tworzą materiały poświęcone Polsce i jej historii. W tej grupie warto wyróżnić oryginalne listy królów polskich od Zygmunta Starego aż do Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz innych wybitnych osobistości polskich (ogółem ok. 200 jednostek). Z okresu najnowszego zainteresowanie historyków mogą wzbudzić zbiory dotyczące Rady Głównej Opiekuńczej, działającej w kraju w czasie II wojny światowej.


Archiwum w Orchard Lake posiada cenny księgozbiór, na który składają się stare druki (w tym polonica z XVI-XVII w. tłoczone w polskich drukarniach), wydawnictwa genealogiczne (herbarze, wydawnictwa dotyczące rodzin szlacheckich, biuletyny polskich towarzystw genealogicznych działających w Stanach), publikacje wydawnictw zakonnych, encyklopedie, słowniki, obszerny zbiór bibliografii, przewodniki po zbiorach archiwalnych innych instytucji, literatura z zakresu historii Polski, Polonii i innych grup narodowościowych, a także ogromny zbiór czasopism, dostępnych w oryginale lub na mikrofilmach. liczący ogółem około 5 tys. tytułów. W bibliotece przechowywane są również wszystkie dysertacje napisane w Kolegium Najświętszej Marii Panny w Orchard Lake począwszy od 1916 r. aż po dzień dzisiejszy. Pod względem tematyki dotyczą one historii Kościoła w Ameryce Północnej i w Polsce, historii literatury polskiej i angielskiej, historii Polonii, polskich parafii i organizacji polonijnych, polskich zakonów działających wśród emigrantów, szkolnictwa polonijnego, polityki, teologii i biblistyki.

Współpraca z NDAP:
Starania o środki finansowe na zorganizowanie pomocy archiwalnej dla archiwum w Orchard Lake były podejmowane przez NDAP od 2004 r. Pierwszy wyjazd archiwisty z Kraju, sfinansowany ze środków przyznanych przez MKiDN miał miejsce w 2006 r.  Jego rezultatem było wstępne rozpoznanie zbiorów. Prace były kontynuowane w czasie kolejnego wyjazdu,  w okresie od kwietnia do końca maja 2007 r.
Przygotowano wówczas spis zespołów archiwalnych, obejmujący 97 pozycji oraz rozpoczeto prace porządkowe, w tym przemieszczenie zasobu do nowo przygotowanych pomieszczeń (przeniesiono łącznie 62 m.b. archiwaliów, stanowiących 42 zespoły archiwalne).
W  2008 r. wprowadzono do bazy danych SEZAM wszystkie wyodrębnione wcześniej zespoły archiwalne Za zgodą kanclerza T. Whalena dane o zasobie Archiwum w Orchard Lake zostały umieszczone w ogólnopolskiej bazie danych SEZAM na stronie internetowej archiwalna.archiwa.gov.pl
 

Uporządkowano również sześć kolejnych kolekcji, z których cztery to dokumentacja odnaleziona podczas ostatniego pobytu archiwisty:
1.    The Polish American Club of Peninsula, Redwood City, California, 1958-1984, 12 j.a. (2 boxes), 0,20 m.b.;
2.    The Friends of The Archbishop of Detroit, 1982-1990, 12 j.a. (1 box), 0,10 m.b.;
3.    Christopher J. Włoch Collection, 1899 – 1998, 102 j.a. (13 boxes), 1,9 m.b.;
4.    Jan Pogorzelski Papers, [1923-1925] 1946-1990, 14 j.a. (2 boxes), 0,3 m.b.;
5.    Dziennik Związkowy – Polish Daily Zgoda - Archives, 1968 – 1992, 189 j.a., (48 boxes), 7,20 m.b.;
6.    Andrew Szuberla Papers, 1937-1982, 65 j.a. (14 boxes), 2,00 m.b..

Plan dalszych prac:
Obecnie trwa reorganizacja archiwum polonijnego w Orchard Lake, która winna doprowadzić do opracowania planu działalności na rok 2010 i określenia zakresu współpracy archiwalnej tego ośrodka z instytucjami w Kraju. Po ponownym podjęciu prac archiwalnych należałoby uaktualnić   w pierwszym rzędzie całościową ewidencję zasobu w bazie danych SEZAM, a następnie przystąpić do opracowywania poszczególnych kolekcji archiwalnych.




Instytut Piłsudskiego w Ameryce
180 Second Ave.
New York, NY 10003
Fax.: + 1 212 505 9052
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
http://www.pilsudski.org
Biuletyn Instytutu: http://bit.ly/aO8z1y


Utworzenie i krótka historia:
Instytut został utworzony 4 lipca 1943 r. w Nowym Jorku i stanowi kontynuację Instytutu Badania Najnowszej Historii Polski, który działał w Warszawie od 1923 r. Wśród założycieli nowojorskiego Instytutu znaleźli się m. in. byli ministrowie II Rzeczypospolitej, tacy jak: Ignacy Matuszewski, Wacław Jędrzejewicz, Henryk Floyar-Raychman. Głównym zadaniem Instytutu jest gromadzenie, a następnie udostępnianie archiwaliów pozostałych po działaczach i organizacjach polskich w Stanach Zjednoczonych. Podstawową i najstarszą część kolekcji archiwalnych stanowią fragmenty zbiorów Instytutu Józefa Piłsudskiego w Warszawie oraz Wojskowego Biura Historycznego w Warszawie, które zdołano uratować we wrześniu 1939 r. W okresie późniejszym zbiory Instytutu powiększały się poprzez przejmowanie spuścizn po znanych działaczach, politykach, dyplomatach i oficerach polskich na emigracji, a także w drodze przejmowania dokumentacji po różnego typu polskich organizacjach, działających wśród Polonii amerykańskiej. Przez cały okres powojenny Instytut pełnił rolę placówki naukowej i kulturalnej, chroniącej istotne dla nauki i kultury polskiej zbiory. Znaczną wagę przykładano też do popularyzowania historii Polski i Polonii w miejscowym środowisku, m. in. poprzez organizowanie wystaw i odczytów. Funkcję tę wspierał też ukazujący się od 1948 r. do dnia dzisiejszego rocznik “Niepodległość”, a także wydawany od 1951 r. “Biuletyn Instytut Józefa Piłsudskiego”.

Charakterystyka zbiorów:
Biorąc pod uwagę wartość historyczną zgromadzonych w Instytucie zbiorów należy zwrócić uwagę przede wszystkim na akta Adiutantury Generalnej Naczelnego Wodza (1918-1922), które stanowią bezcenny zbiór źródeł do początków odradzającego się państwa polskiego, wojny polsko-sowieckiej w 1920 r., kontaktów dyplomatycznych w pierwszych latach niepodległości. Uzupełnieniem tych materiałów są akta trzech powstań śląskich, obrazujące proces przyłączania Górnego Śląska do Polski, akta Komisji Likwidacyjnej gen. Lucjana Żeligowskiego, Archiwum gen. Juliana Stachiewicza, Archiwum Edwarda Śmigłego-Rydza, Teki gen. Tadeusza Rozwadowskiego, Ukraińska Misja Wojskowa w Polsce.
W zmodernizowanym w ostatnim czasie archiwum Instytutu przechowywane są także fotografie, dokumentacja audiowizualna, medale i odznaczenia wojskowe, zbiory filatelistyczne, kartograficzne, prasa. Podstawowe informacje o tej zasłużonej placówce, jej historii, zbiorach i bieżącej działalności są obecnie dostępne szerokiemu gronu zainteresowanych osób, dzięki nowo opracowanej stronie internetowej.

Współpraca z NDAP:
Bliższe kontakty między obu instytucjami nawiązano pod koniec lat 90-tych XX w. Systematyczna współpraca archiwalna między Instytutem a NDAP rozpoczęła się w 2000 r. Władze Instytutu poprosiły wówczas o rozpoznanie najpilniejszych potrzeb archiwalnych i ocenę stanu zachowania zbiorów. W kolejnych latach organizowano corocznie wyjazdy archiwistów z Kraju, którzy przystąpili do gruntownej reorganizacji archiwum Instytutu. W jej efekcie zorganizowano na nowo pomieszczenia archiwalne, zakupiono nowe regały i przepakowano całość zasobu w bezkwasowe teczki i pudła. Kolejnym krokiem było opracowanie w bazie danych SEZAM całościowej ewidencji zbiorów, a następnie porządkowanie w bazie danych IZA poszczególnych kolekcji archiwalnych. Obecnie w serwisie internetowym archiwalna.archiwa.gov.pl jest dostępna baza SEZAM zawierająca opis 155 zespołów i kolekcji archiwalnych oraz baza IZA obejmująca 128 inwentarzy ze szczegółowym opisem jednostek archiwalnych. Bazy są też użytkowane w Instytucie na podstawie umowy z NDAP z 2002 r. Wyjazdy w latach 2001- 2007 finansowane były w oparciu o stypendia pozyskiwane  z Fundacji Kościuszkowskiej, zaś w latach 2007-2009 ze środków przekazanych przez MKiDN.


NDAP koordynowała też projekt o charakterze konserwatorskim, dzięki któremu uratowano bezcenne materiały historyczne. W ramach umowy zawartej w  2002 r. między obu instytucjami zrealizowano projekt zabezpieczenia, mikrofilmowania i digitalizacji akt trzech powstań śląskich, jednego z najcenniejszych zespołów archiwalnych, przechowywanych w Instytucie. Akta przewożone do Kraju w 5 partiach  w latach 2004-2008 zostały poddane niezbędnym zabiegom konserwatorskim w Centralnym Laboratorium Konserwacji Archiwaliów przy Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Przy wsparciu innych instytucji, takich jak: Śląski Urząd Marszałkowski, Biblioteka Śląska w Katowicach, Archiwum Akt Nowych, Narodowe Archiwum Cyfrowe całość akt zespołu zmikrofilmowano i zdigitalizowano, dzięki czemu są one obecnie dostępne także w Kraju. Nieocenioną pomoc logistyczną w trakcie realizacji projektu wyświadczył Konsulat Generalny RP w Nowym Jorku. W oparciu o te dokumenty w Archiwum Państwowym w Katowicach rozpoczęto tworzenie bazy danych, zawierającej imienną listę uczestników powstań śląskich.

Plan dalszych prac:
W listopadzie 2008 r. z wizytą w Instytucie przebywali Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych, dr Sławomir Radoń i jego zastępca, dr Barbara Berska, którzy przeprowadzili rozmowy z władzami Instytutu na temat dalszej współpracy. Jednym ze wspólnie realizowanych przedsięwzięć jest projekt digitalizacji zespołów archiwalnych rozproszonych pomiędzy Archiwum Instytutu a archiwami państwowymi w Kraju, głównie Archiwum Akt Nowych.
Kontynuowane będą prace nad porządkowaniem kolejnych zespołów archiwalnych. W październiku 2009 r. na 3-miesięczny pobyt w Instytucie wyjechała kolejna archiwistka z Kraju. Jej zadaniem będzie opracowanie i inwentaryzacja zbiorów fotograficznych Instytutu.

Muzeum Polskie w Chicago
984 North Milwaukee Ave.
Chicago, IL  60622
USA
Fax.: + 1 773 384 3799
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.


Geneza Muzeum Polskiego w Ameryce sięga końca XIX w. Pierwsze Muzeum Polskie w Chicago założono w 1891 r. z inicjatywy Henryka Kałłusowskiego. Jego zbiory przeniesione w 1912 r. do Cambridge Springs w Pensylwanii spłonęły niemal doszczętnie w pożarze budynku w 1931 r. W tej sytuacji Polonia w Ameryce podjęła starania o utworzenie nowej placówki, która mogłaby gromadzić pamiątki historyczne i promować polską kulturę. Na siedzibę Muzeum wybrano ponownie Chicago, które już na początku XX w. było jednym z największych skupisk Polaków w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Szeroko zakrojoną akcję propagandową na rzecz utworzenia Muzeum rozwinął prezes jednej z najstarszych polskich organizacji w Ameryce, Józef Kania stojący na czele Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego. Starania te doprowadziły w rezultacie do uroczystego otwarcia nowego muzeum w dniu 12 stycznia 1937 r. W ceremonii tej udział wzięli miedzy innymi dr Wacław Gawroński – Konsul Generalny Rzeczypospolitej Polskiej oraz Edward Kelly – burmistrz Chicago. W tym samym roku powołano do życia Polskie Towarzystwo Historyczno-Muzealne, które miało wspierać muzeum w jego działalności, a przede wszystkim w zdobywaniu potrzebnych na utrzymanie placówki środków finansowych.
Wielkie zasługi dla zorganizowania pracy Muzeum i pozyskiwania zbiorów miał jego pierwszy kustosz Mieczysław Haiman. Dzięki jego działanom  i licznym apelom do Polonii, ogłaszanym w prasie,  zbiory muzeum powiększały się o dary wielu osób. Większość bezcennych muzealiów i materiałów archiwalnych została zgromadzona do chwili śmierci Haimana w 1949 r.

Charakterystyka zbiorów:
Podstawą zbiorów muzealnych stały się eksponaty przejęte przez Muzeum z Polskiego Pawilonu Wystawy Światowej w Nowym Jorku, która odbyła się w 1939 r. Wybuch wojny uniemożliwił powrót do Polski większości sprowadzonych na wystawę obiektów. W 1941 r. zbiory Muzeum powiększyły się o przedmioty z nowojorskiego mieszkania Ignacego Paderewskiego, przekazane do Muzeum przez jego siostrę. Z kolei w 1945 r. Muzeum kupiło kolekcję kościuszkowską, w tym dokumenty po Naczelniku oraz jego przedmioty osobiste.


W okresie powojennych rozpoczęto przebudowę sal muzealnych, zaś w 1959 r. dokonano reorganizacji w strukturze instytucji, tworząc korporację muzealną obejmującą muzeum, archiwum i bibliotekę. Przyjęła ona nazwę Muzeum Polskie w Ameryce.
W ostatnich latach instytucja rozwija ożywioną działalność na rzecz promowania kultury polskiej w Ameryce, organizuje wystawy i koncerty, prowadzone są też prace nad uporządkowaniem zbiorów archiwalnych, będących bezcennych źródłem wiedzy o Polonii w Ameryce i jej dziejach. Na zasób archiwalny przechowywany w Muzeum składają się m. in. akta najstarszych instytucji i organizacji polskich w Ameryce, w tym akta Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego, działającego od 1873 r., Związku Narodowego Polskiego, utworzonego w 1880 r. oraz Rady Polonii Amerykańskiej powstałej w 1938 r. Ponadto w Muzeum zgromadzono akta ponad 100 innych organizacji i instytucji polskich, spuścizny po znanych w dziejach Polski i Polonii amerykańskiej osobach, w tym akta działaczy politycznych, prawników, lekarzy, artystów. Na uwagę zasługują też dokumenty związane z osobami Tadeusza Kościuszki i Kazimierza Pułaskiego.


Wśród zbiorów specjalnych wyróżnić można kolekcję map i atlasów, w tym widok Krakowa, Kazimierza i Kleparza pochodzący z końca XV w.
Istotnym dla wszystkich zainteresowanych uzupełnieniem zbiorów archiwalnych jest księgozbiór liczący ponad 40 tys. woluminów. Przeważają w nim książki w języku polskim, w ostatnich latach pojawiły się też powieści polskie w wydaniu dźwiękowym. Biblioteka gromadzi publikacje dotyczące historii literatury polskiej, historii, geografii, kultury i sztuki Polski, w tym także wiele książek dla dzieci i młodzieży. Znaczną część księgozbioru stanowią albumy, słowniki i encyklopedie. W bibliotece jest też przechowywany zbiór mikrofilmów wybranych gazet polskich w Ameryce, z którego najczęściej korzystają genealodzy poszukujących informacji o swoich korzeniach i dziejach rodziny.
Dzięki swoim bogatym zbiorom Muzeum Polskie w Chicago pełni bardzo istotną rolę w podtrzymywaniu polskiej kultury i języka wśród tamtejszej emigracji oraz w upowszechnianiu wiedzy o Polsce w społeczeństwie amerykańskim.

Współpraca z NDAP:
Pomoc archiwalna dla Muzeum Polskiego w Chicago jest organizowana od 2000 r. Wyjazdy archiwisty z Kraju w latach 2000-2002 zorganizowano w oparciu o stypendia Fundacji Kościuszkowskiej, zaś od 2007 r. – z funduszy przekazywanych przez MKiDN. Efektem prac rozpoczętych w 2000 r. było wstępne wydzielenie zespołów i grup rzeczowych w dokumentacji archiwalnej oraz ich opis. W 2006 r. wznowiono kontakty, zaś skierowany wówczas archiwista rozpoczął prace porządkowe w jednym z największych zespołów archiwalnych w tej instytucji: archiwum Rady Polonii Amerykańskiej, liczącym ponad 50 m.b. akt. Opracowanie tego zespołu kontynuowano w 2007 r. oraz 2008 r., jednocześnie zaś gromadzone były opisy pozostałych kolekcji.


Plan dalszych prac:
W listopadzie 2008 r. miała miejsce wizyta w Muzeum Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych i jego zastępcy, w trakcie której prowadzone były rozmowy z władzami Muzeum na temat dalszej współpracy z NDAP i archiwami w Kraju. Zdecydowano, że priorytetowe znaczenie ma sporządzenie kompletnej ewidencji zbiorów, poprzez weryfikację lub uzupełnienie w bazie danych SEZAM zebranych dotychczas informacji. Zadanie to powierzono kolejnej archiwistce, którą skierowano na trzymiesięczny wyjazd w okresie październik – grudzień 2009 r. Dalszym krokiem winno być porządkowanie poszczególnych kolekcji archiwalnych, znajdujących się w Muzeum. Planowane jest też zdigitalizowanie materiałów dotyczących polskich ofiar wojny, przechowywanych w Muzeum.

 


Polski Instytut Naukowy w Ameryce
208 East 30th Street
New York, N. Y. 10016 USA
email: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.


Utworzenie i krótka historia:
Polski Instytut Naukowy (PIN) został powołany do życia w 1942 r. przez grupę naukowców, członków Polskiej Akademii Umiejętności, znajdujących się na emigracji. Jego siedzibą od momentu założenia do chwili obecnej jest Nowy Jork. Celem Instytutu miało być kontynuowanie działalności Akademii na emigracji w okresie II wojny światowej. Trudna sytuacja polityczna w kraju po zakończeniu wojny, w tym likwidacja PAU sprawiły, że Instytut przejął swoje funkcje na znacznie dłuższy okres czasu. Obecnie jest jedną z najbardziej liczących się polskich placówek kulturalnych w Stanach Zjednoczonych. Wieloletnim prezesem Instytutu był znany polski historyk i autor wielu znaczących w polskiej historiografii opracowań, Oskar Halecki. Dzięki jego wsparciu udzielanemu naukowcom z kraju i badaczom amerykańskim polskiego pochodzenia możliwe było prowadzenie badań nad dziejami Polski. Instytut wspierał też biblioteki krajowe i środowiska naukowe w Polsce poprzez akcję wysyłkową książek i literatury naukowej wydawanej na Zachodzie. Instytut organizował też zjazdy, sesje naukowe oraz kongresy nauki polskiej poza granicami kraju. Po upadku systemu komunistycznego w Polsce więzy z krajem uległy zacieśnieniu i Instytut nawiązał współpracę z instytucjami, takimi jak: Polska Akademia Umiejętności w Krakowie, Polska Akademia Nauk w Warszawie oraz Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych w Warszawie.


Instytut parokrotnie zmieniał swoje siedziby. Od połowy lat osiemdziesiątych mieści się w budynku stanowiącym jego własność przy 30th East Street na Manhattanie. Począwszy od założenia Instytutu rozpoczęto gromadzenie zbiorów archiwalnych i bibliotecznych. Pochodziły one głównie z darowizn osób prywatnych. Pierwszą siedzibą archiwum i biblioteki był budynek na 66th East Street na Manhattanie zakupiony dla Instytutu w 1960 r. przez Alfreda Jurzykowskiego.
Wiele wysiłku w prace porządkowe w archiwum i opracowanie zbiorów włożyli w następnych latach wolontariusze. Na początku lat 80-tych Instytut uzyskał znaczne wsparcie finansowe z Fundacji Rockefellera, dzięki czemu opracowano wówczas przewodnik po całości zbiorów archiwalnych autorstwa Georga Simora, archiwisty z Uniwersytetu w Nowym Jorku.

Charakterystyka zbiorów:
Archiwum Instytutu przechowuje cenne zbiory archiwalne dotyczące dziejów politycznych Polski oraz emigracji. Do najważniejszych zespołów akt należą: Akta Poselstwa Polskiego w Rio de Janeiro (1918-1945), fragmenty akt Ambasady Polskiej w Waszyngtonie (1919-1945). akta partii politycznych działających na emigracji, takich jak: Stronnictwo Pracy, Stronnictwo Narodowe, Polska Partia Socjalistyczna.
Ważną grupą materiałów są kolekcje i spuścizny osób prywatnych. Na uwagę zasługują m. in. akta Jana Lechonia (1938-1956), Kazimierza Wierzyńskiego (1953-1959), czy też spuścizny naukowców: Oskara Haleckiego, Ludwika Krzyżanowskiego, Wacława Lednickiego.
Cennym uzupełnieniem zgromadzonych archiwaliów są zbiory fotograficzne, w tym kolekcja fotografii Charlesa Burke z lat 1917-1980, zbiory map i planów z okresu od XVII do XX w., kolekcja filatelistyczna oraz nagrania dźwiękowe.
Księgozbiór zebrany w bibliotece Instytutu liczy około 40 tys. książek z okresu od XVI do XX wieku. W jego skład wchodzą publikacje dotyczące historii Polski, historii prawa, socjologii, dziejów Polonii oraz polskiej literatury pięknej. Zbiory uzupełnia około 8 tys. broszur i druków ulotnych oraz około 500 tytułów czasopism naukowych i periodyków z lat 1889-2000.
Wśród unikalnych pozycji znajduje się m. in. dzieło Marcina Kromera, (Polonia sive de situ, populis, moribus, magistratibus et Republica Regni Polonici libro duo, Colonia 1577), czy też Codex Napoleona, wydany w 1810 r. w Warszawie.

Współpraca z NDAP:
Bliższe kontakty między obu instytucjami nawiązano w połowie lat 90-tych. W 1994 r. podpisano umowę, dotyczącą przekazania akt rodowych Potockich z Łańcuta z zasobu PIN-u do Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, co nastąpiło w kolejnych latach (1997 oraz 2008). Umowa przewidywała też rozpoczęcie stałej współpracy między PIN-em a NDAP.
W 2004 r. zasób Archiwum Dokumentacji Mechanicznej (obecnie: Narodowe Archiwum Cyfrowe) został wzbogacony o ponad 230 oryginalnych taśm z nagraniami Radia Wolna Europa, które przekazano z Instytutu. Instytut otrzymał w zamian kopie wymienionych materiałów. We współpracy między NDAP a Instytutem oraz Radą Dziedzictwa Archiwalnego opublikowano w 2004 r. przewodnik po zbiorach archiwalnych Instytutu (Polski Instytut Naukowy w Ameryce. Przewodnik po zbiorach archiwalnych, oprac. S. Flis, Warszawa 2004).
Współpraca przy organizowaniu archiwum oraz ewidencji i porządkowaniu zbiorów rozpoczęła się w 1999 r.  W ciągu dwóch lat zmodernizowano pomieszczenia archiwum i przełożono całość zasobu do nowych bezkwasowych opakowań. Utworzona została także strona internetowa, na której gromadzone były dane zarówno o zasobie PIN-u, jak też o polonikach w USA. W okresie 2001-2008 w Instytucie przebywało 8 archiwistów z różnych archiwów państwowych w Kraju, kierowanych każdego roku na pobyty finansowane ze środków Fundacji Kościuszkowskiej. Archiwiści pracowali nad uporządkowaniem poszczególnych zespołów i kolekcji archiwalnych. Efekty ich prac są obecnie dostępne w aktualizowanych corocznie bazach danych SEZAM oraz IZA, znajdujących się na stronie archiwalna.archiwa.gov.pl. Bazy te użytkowane są równocześnie w Instytucie w oparciu o umowę między tą instytucją a NDAP, zawartą w 2000 r. W trakcie ostatniego pobytu archiwisty w 2008/2009 r. opracowano 4 nowe zespoły archiwalne oraz dopływy aktowe do 6 innych, w tym tak istotnych dla badaczy akt jak: Ambasada Polska w Waszyngtonie, Akta Oskara Haleckiego, Opozycja Demokratyczna w Polsce, Akta Jana Lechonia.

Plan dalszych prac:
Plany dalszej współpracy omawiane były m. in. podczas wizyty złożonej w listopadzie 2008 r. w Instytucie przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych i jego zastępcę. Obecne prace koncentrują się na kontynuacji opracowania zbiorów w oparciu o stypendia pozyskiwane ze środków Fundacji Kościuszkowskiej.  W październiku 2009 r. na 6-miesięczny wyjazd skierowana została kolejna archiwistka z Kraju. Do postępowania w Fundacji Kościuszkowskiej na okres 2010/2011 przygotowuje się kolejny kandydat. Delegowani archiwści będą kontynuowali prace nad opracowaniem zasobu i aktualizacją baz danych. Zespół akt Karola Popiela wymaga objęcia  zabiegami konserwatorskimi, z kolei zbiór nagrań dźwiękowych należałoby poddać procesowi konwersji na nowocześniejsze nośniki. Rozważany jest także projekt digitalizacji najcenniejszych zbiorów archiwalnych Instytutu.



Stowarzyszenie Weteranów Armii Polskiej w Ameryce
119East 15th St.
New York, NY 10003-2392
USA
Fax.: + 1 212 982 27 55
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.


Utworzenie i krótka historia
Stowarzyszenie Weteranów Armii Polskiej w Ameryce (SWAP) zostało powołane do życia w maju 1921 r. w Cleveland jako organizacja  samopomocowa weteranów – byłych żołnierzy Armii Polskiej we Francji (tzw. Błękitnej Armii). Stowarzyszenie zajmowało się organizowaniem pomocy dla polskich inwalidów wojennych i bezrobotnych weteranów, szczególnie w okresie wielkiego kryzysu gospodarczego w latach 1929-1932. W okresie II wojny światowej SWAP włączył się w akcję rekrutacyjną do tworzącego się wojska polskiego w Kanadzie, organizował też pomoc dla żołnierzy polskich walczących na różnych frontach oraz przebywających w obozach jenieckich. Po II wojnie światowej w szeregach SWAP znaleźli się weterani Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, umożliwiono też wstępowanie do organizacji polskim weteranom z Armii Amerykańskiej oraz Polakom służącym w Polskich Kompaniach Wartowniczych  w okupowanych Niemczech. Od 1994 r. SWAP przyjmuje w swoje szeregi byłych żołnierzy ludowego wojska polskiego.
Stowarzyszenie wraz z gromadzonym przez nie archiwum kilkakrotnie zmieniało swoją siedzibę. Mieściła się ona kolejno w: Cleveland (1921-1925), Chicago (1925-1929), Detroit (1928-1934), New York City (od 1934 do chwili obecnej). Terytorialnie SWAP obejmował w różnych okresach swojego działania Stany Zjednoczone, Kanadę, Polskę, Kubę i Meksyk.
Zbiory Archiwum ciągle się powiększają w wyniku likwidacji Placówek SWAP oraz przekazywania archiwaliów przez członków SWAP i ich rodziny. W ostatnich latach do zasobu SWAP włączono: akta naczelnych komendantów SWAP Bolesława Łaszewskiego (1948-1998) i Hieronima Wyszyńskiego (1978-1998).

Charakterystyka zbiorów archiwalnych
Zasób Archiwum SWAP pochodzi z lat 1917-1999. Ogółem liczy około 50 m.b. Dotychczas opracowano 34 serie akt, liczące łącznie 1889 jednostek archiwalnych.

Dokumentacja aktowa
Archiwum SWAP składa się z następujących części:
•    kartoteka osobowa członków SWAP licząca ponad 18 tys. osób
•    akta Zarządu Głównego od 1921 r. do chwili obecnej
•    samodzielne archiwa niektórych Okręgów i placówek SWAP
•    akta Korpusu Pomocniczego Pań
•    akta Związku Przyjaciół Weteranów z Armii Polskiej
•    akta Stowarzyszenia Lotników Polskich
•    akta Zrzeszenia Przyjaciół Żołnierza Polskiego

Obszerną grupę akt stanowią akta organizacyjne Stowarzyszenia od 1921 r. Należą do nich materiały z walnych zjazdów SWAP z lat 1921-1940, 1946-1994, protokoły z posiedzeń z lat 1921-1925, dokumentacja dotycząca okręgów SWAP z lat 1921-1940, zarządów placówek SWAP z lat 1921-1997, sprawozdania i materiały finansowe z okresu międzywojennego. Ważną grupą archiwaliów są akta dotyczące kontaktów SWAP z władzami i organizacjami amerykańskimi, polonijnymi oraz wybitnymi osobistościami życia politycznego. Do najcenniejszych w tej grupie należą: korespondencja i inne materiały dotyczące kontaktów z gen. J. Hallerem, I. J. Paderewskim, polskimi placówkami dyplomatycznymi w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, takimi jak: Ambasada RP w Waszyngtonie 1921-1933, Konsulat RP w Nowym Jorku 1921-1933, Konsulat Generalny RP w Pittsburghu 1921-1934, Konsulat Generalny RP w Montrealu 1921-1933, Konsulat Generalny RP w Winnipeg 1923-1933, Konsulat Generalny RP w Detroit 1921-1932, Konsulat Generalny RP w Chicago 1921-1933. Zachowała się również dokumentacja dotycząca kontaktów SWAP z najwyższymi władzami amerykańskimi z okresu międzywojennego (Kongresem Stanów Zjednoczonych 1928-1933, Departamentem Stanu 1920, 1928; Departamentem Skarbu 1929, Departamentem Wojny 1934, Departamentem Pracy 1936-1937) oraz współpracy z organizacjami polonijnymi w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i na Kubie (Związkiem Narodowym Polskim 1923-1939, Sokolstwem Polskim w Ameryce 1924-1939, Związkiem Polek w Ameryce 1923-1939, Unią Polską w Ameryce 1929-1931, Zjednoczeniem Polskim Rzymsko-Katolickim 1925-1939 itd.).
Ponad 500 teczek stanowią materiały nie związane bezpośrednio z SWAP, mające jednakże dużą wartość historyczną. Są wśród nich m. in. listy ochotników do Armii Polskiej we Francji oraz materiały Centrali Polskich Szkół Dokształcających na Wschodzie z lat 1934-1960. Te ostatnie są bezcennymi dokumentami do badania dziejów oświaty polonijnej na terenie Wschodniego Wybrzeża Stanów Zjednoczonych. Znaczną wartość historyczną mają też materiały redakcji organu prasowego ZG SWAP „Weteran”, pochodzące z lat 1921-1935.

Dokumentacja nieaktowa.
SWAP posiada zbiory fotograficzne oraz audiowizualne.
Fotografie pochodzą z lat 1917-1999. Do najciekawszych w tej grupie należą: kolekcja fotografii dotycząca Armii Polskiej we Francji z lat 1917-1919, zdjęcia miast polskich sprzed 1939 r. oraz największy zbiór fotografii, dotyczących działalności Polskich Sił Zbrojnych w Wielkiej Brytanii w czasie II wojny światowej (m. in. kolekcje: Wojsko Polskie w Szkocji (6 teczek), Marynarka Wojenna (5 teczek). Do unikalnych źródeł w tej grupie można zaliczyć 4 albumy, zawierające: zbiór zdjęć ochotników polskich w Stanach Zjednoczonych wyjeżdżających do obozu w Niagara on the Lake w Kanadzie (1917-1918), pamiątkowy album obrazujący życie codzienne i szkolenie wojskowe Legionu Bajończyków w Dubnem na Wołyniu, album żołnierzy Polskiej 13 Kompanii Wartowniczej w amerykańskiej strefie okupacyjnej w Niemczech 1946-1947, album fotograficzny legionisty z 1963 r. dotyczący jego udziału we Francuskiej Legii Cudzoziemskiej.
Dział audiowizualny składa się z filmów dokumentalnych, dotyczących m. in. wycieczki SWAP do Polski w 1927 r. oraz Polskich Sił Zbrojnych w Wielkiej Brytanii w czasie II wojny światowej.
Przechowywane są w nim także kasety video z różnych uroczystości z udziałem SWAP oraz nagrania magnetofonowe, m.in. relacja z pogrzebu gen. Józefa Hallera w 1960 r. zawierająca przemówienie gen. Władysława Andersa.


Prasa
Stowarzyszenie przechowuje kompletny zbiór organu prasowego SWAP „Weterana”, od 1921 roku do dnia dzisiejszego. Na uwagę zasługuje pismo lotników polskich wydawane w Wielkiej Brytanii – „Skrzydła”, zachowane z lat 1941-1946, 1974-1984. Ponadto gromadzone są następujące tytuły: paryska „Kultura”, „Zeszyty Historyczne”, „The Polish Review”, „Myśl Polska”, „Kombatant w Ameryce” itp.

Współpraca z NDAP
Współpracę między obu instytucjami nawiązano pod koniec lat 90-tych XX. W marcu 2000 r. podpisana została umowa na bezpłatne udostępnienie Instytutowi baz danych SEZAM oraz IZA.  W 2002 r. na stażu archiwalnym w NDAP przebywał kierownik archiwum SWAP p. Teofil Lachowicz, który przeszedł szkolenie z obsługi wymienionych baz danych. W 2007 r. zorganizowano wyjazd archiwisty z Archiwum Akt Nowych. W trakcie tej wizyty dokonano szczegółowego rozpoznania stanu zachowania zasobu archiwalnego, zaktualizowano bazę danych SEZAM oraz rozpoczęto opracowanie wybranych zespołów akt w bazie IZA. Inwentarzycji poddano m. in. jedną z najcenniejszych kolekcji archiwalnych, tj. materiały dotyczące akcji werbunkowej Polaków z USA i Kanady do Armii Polskiej w okresie II wojny światowej. Prace porządkowo-inwentarzycyjne kontynuowano w trakcie kolejnego wyjazdu jesienią 2008 r. sporządzona została ewidencja tzw. Archiwum Rzeczowego i Archiwum Osobowego (ogółem ponad 10 m.b. akt).

Plan dalszych prac
Na uporządkowanie oczekują przede wszystkim akta Zarządu Głównego SWAP, Archiwum Fotograficzne SWAP (ok. 4,50 m.b)., zbiory audio-wizualne oraz mniejsze kolekcje akt, głównie spuścizny po członkach SWAP. Pożądana byłaby też ekspertyza konserwatorska niektórych partii materiałów.