-A
+A
  • Start /
  • Aktualności /
  • 229. rocznica uchwalenia Ustawy Rządowej - Konstytucji 3 Maja

Aktualności

3 maja 1791 roku Sejm Czteroletni uchwalił Ustawę Rządową - Konstytucję 3 Maja.  Jest to jeden z najważniejszych aktów w dziejach Polski i najcenniejszych rękopisów przechowywanych w Archiwum Głównym Akt Dawnych. Dokument wyróżniony został prestiżowym Znakiem Dziedzictwa Europejskiego

Ustawa Rządowa była pierwszą polską ustawą zasadniczą i jedną z pierwszych na świecie konstytucji przyjętych w sposób w pełni demokratyczny. Wprowadzała w Polsce ustrój monarchii konstytucyjnej, jakiego większość państw europejskich doczekała się dopiero w wieku następnym.

Księga z konstytucją umieszczona w gablocie.
Konstytucja 3 Maja w trakcie ekspozycji w specjalnie przygotowanej gablocie w Sali Balowej AGAD, fot. AGAD.

Konstytucja 3 Maja zachowywała stanową strukturę społeczeństwa, otwierała jednak możliwość awansu społecznego i perspektywy dla dalszych przeobrażeń ustroju. Przyjęto w niej monteskiuszowski trójpodział władzy na: prawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.

Pieczęć Stanisława Augusta.
Stanisław August, pieczęć majestatyczna odciśnięta 24 grudnia 1791 r. Król z berłem w prawym ręku, siedzący na tronie na tle tkaniny, pod baldachimem wspartym na dwóch kolumnach. Po jego obu stronach postacie alegoryczne (jedna z liściem palmowym, druga z mieczem i wagą). Każda z nich trzyma małą ukoronowaną tarczę (jedna z monogramem królewskim (SAR), druga z herbem Poniatowskich (Ciołek)). Nad zwieńczeniem baldachimu ukoronowana tarcza z Orłem, a po jej obu stronach dwa ptaki. Na stopniu tronu data MDCCLXXX. Wokół 11 tarcz z herbami: ruskim, pomorskim, sandomierskim, krzyżem podwójnym jagiellońskim, podolskim, dobrzyńskim, lubelskim, kujawskim, kaliskim, pruskim, Pogonią (pod mitrą książęcą). Pieczęć w puszce, odciśnięta w czerwonym wosku, Ø 12,3 cm. Napis na pieczęci: STANISLAUS AUGUSTUS : D. G. REX POLONIÆ M. DUX LITH : RUS :PRUS MAS SAM : KIOV VOL POD PODL LIV SM SEV CZ, AGAD, Zbiór dokumentów pergaminowych nr 148.

Wprowadzony w dniu 3 maja 1791 r. ustrój nie funkcjonował długo. Rosja nie pogodziła się z utratą wpływów w Polsce i wkrótce doprowadziła do kapitulacji króla oraz przejęcia władzy przez przeciwników Konstytucji 3 Maja. Targowiczanie podjęli próby zatarcia wszelkich śladów po ustawie zasadniczej, z zaciekłością ścigając oryginalne egzemplarze dokumentu.


Pudło w ozdobnej oprawie ze zbiorów arcybiskupa warszawskiego i prymasa Królestwa Polskiego Jana Pawła Woronicza, w którym prawdopodobnie była przechowywana Konstytucja 3 Maja, ukrywana przed Rosjanami po rozbiorach państwa polskiego. Oprawa przedstawia herby Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego wyszyte srebrną nicią na czerwonym aksamicie, AGAD, Zbiór obwolut historycznych (pierwsza ćwierć XIX wieku).

Twórcy Konstytucji

Do uchwalenia Konstytucji doszło w trzecim roku obrad sejmowych, rozpoczętych w 1788 r. Sejm Wielki (zwany też Czteroletnim) przekształcono w konfederację, co miało zapobiec jego zerwaniu i uniemożliwić zastosowanie zasady liberum veto. Taka formuła obrad była wynikiem wysiłków podjętych przez króla Stanisława Augusta. Głównymi autorami Ustawy Rządowej, obok króla, byli Ignacy Potocki, przywódca Stronnictwa Patriotycznego i polityczny przeciwnik Stanisława Augusta oraz ksiądz Hugo Kołłątaj – publicysta oświeceniowy, poeta, geograf i historyk, od 1791 r. podkanclerzy koronny.  Czynny udział w przygotowaniu Konstytucji brał również Stanisław Małachowski, marszałek Sejmu Czteroletniego i zwolennik głębokich reform ustrojowych w Rzeczypospolitej.


Portret Stanisława Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym, M. Bacciarelli, Zamek Królewski w Warszawie.


Portret Ignacego Potockiego, M. Tokarski, ok. 1786, Muzeum Czartoryskich w Krakowie.


Portret Hugona Kołłątaja, J. Peszka, 1791, Zamek Królewski w Warszawie.


Portret Stanisława Małachowskiego, J. Peszka, 1790.

Rękopisy

W Archiwum Głównym Akt Dawnych przechowywane są trzy unikatowe egzemplarze Konstytucji 3 Maja. Tekst z Tzw. Metryki Litewskiej ocalał zapewne w Bibliotece Królewskiej. Tekst z Archiwum Publicznego Potockich przechowali w ukryciu przedstawiciele tej rodziny, którzy, z uwagi na rolę odegraną w powstaniu i uchwaleniu Ustawy Rządowej, nie mogli liczyć na łaskawość przeciwników. Egzemplarz z Archiwum Sejmu Czteroletniego przechował jeden z sekretarzy sejmowych.

W skład Ustawy Rządowej wchodzi uroczysta preambuła i 11 artykułów, w których uregulowano podstawowe zasady ustrojowe ówczesnej Rzeczypospolitej, kształt przyszłego rządu, problemy gospodarcze i społeczne oraz miejsce Kościoła w państwie.

Ustawa Rządowa, czystopis konstytucji, rękopis o wymiarach 23,5 x 39 cm, umieszczony w księdze zawierającej m.in. czystopisy i bruliony konstytucji z lat 1790-1791, przechowywany w zespole Archiwum Sejmu Czteroletniego, t. XX, k. 91-101. Tekst, z którego sekretarz sejmowy Antoni Siarczyński czytał w Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego Ustawę Rządową.

Układ Sali Senatorskiej na Zamku Królewskim w Warszawie w XVIII wieku, rysunek ówczesny. AGAD, Nabytki Oddziału I, nr 198, k. 65

Ustawa Rządowa, oryginał, j. polski, rękopis o wymiarach 40 x 25 cm, umieszczony w księdze zawierającej ustawy sejmu z 1791 r., przechowywany w zbiorze Archiwum Publiczne Potockich, 100, t. II, s. 74–84. Egzemplarz z podpisami  marszałków i członków deputacji konstytucyjnej.


Księga zawierająca ustawy sejmu z 1791 r., przechowywana w AGAD w zbiorze Archiwum Publiczne Potockich, 100, t. II.


Ustawa Rządowa, egzemplarz z tzw. Metryki Litewskiej, AGAD.

Pierwsze druki polskie

W AGAD przechowywany jest również urzędowy druk tekstu Ustawy Rządowej z formułą wpisu do akt grodzkich warszawskich. Wpis ten stanowił podstawę prawomocności aktów prawnych Sejmu Czteroletniego, dlatego też drukowaną kopię potwierdzano pieczęcią i podpisem pisarza grodzkiego.


Urzędowy druk tekstu Ustawy Rządowej z formułą wpisu do akt grodzkich warszawskich, AGAD, Archiwum Sejmu Czteroletniego, t. XXV, k. 357-360v.


Ustawa Rządowa oraz inne podstawowe ustawy Sejmu Czteroletniego regulujące zreformowany ustrój polityczno-społeczny Rzeczypospolitej. Druk: „w Warszawie, u P[iotra] Dufour[a] Konsyl[iarza]Nadw[ornego] J. K. Mci i Dyrektora Druk[arni] Korp[usu] Kad[etów]”,1791, AGAD, Biblioteka, SD I 50.

W obcych językach

Wkrótce po jej wprowadzeniu o Konstytucji 3 Maja rozeszły się pozytywne głosy w całej liberalnej Europie. Wychwalał ją, jako przykład pokojowych przekształceń ustrojowych, twórca nowoczesnego konserwatyzmu Edmund Burke. Pozytywnie oceniła ją „Gazeta Lejdejska”, ciepłe słowa słyszano również w salonach Wiednia i od papieża Piusa VI. Nawet król Prus Fryderyk Wilhelm II wystosował list gratulacyjny. Ówczesny ambasador Stanów Zjednoczonych w Paryżu, a późniejszy prezydent, demokrata Thomas Jefferson, napisał, że świat ówczesny zyskał trzy konstytucje godne pamięci i szacunku, w kolejności ich ustanowienia: amerykańską, polską i francuską.

Pamięć o Konstytucji

3 maja został ogłoszony świętem przez twórców Konstytucji, a następnie ustanowiony świętem państwowym po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1919 r.  oraz po kilkudziesięcioletniej przerwie - w 1990 roku.

Szczególne znaczenie tego aktu przypominano w czasie zaborów, gdy Polska przez ponad 100 lat nie istniała na mapie Europy. Pamięć o tym wydarzeniu przywoływał i utrwalił dla kolejnych pokoleń wybitny polski malarz Jan Matejko na swoim słynnym obrazie "Konstytucja 3 Maja". Dzieło namalowane w 1891 r. w 100-tną rocznicę uchwalenia Konstytucji przedstawia pochód posłów z Zamku Królewskiego w Warszawie do kolegiaty św. Jana w celu zaprzysiężenia z królem tekstu konstytucji. Obecnie jest ono eksponowane w Zamku Królewskim w Warszawie.

Konstytucja 3 Maja została też doceniona we współczesnej  Europie poprzez wyróżnienie jej w 2015 r. prestiżowym Znakiem Dziedzictwa Europejskiego: https://ec.europa.eu/programmes/creative-europe/actions/heritage-label/sites/may-constitution_en

 

Więcej:

ul.Rakowiecka 2D, 02-517 Warszawa
tel.(+48 22) 565-46-00, fax (+48 22) 565-46-14
email: ndap@archiwa.gov.pl